1855 yılında Kırım Savaşı sırasında hazırlanan bu belge, Rus İmparatorluğu'nun Erivan ve Kars bölgesindeki Kürt aşiretlerini nasıl yönetmeyi planladığını göstermektedir. General Muravyev’in emriyle Albay Loris-Melikov tarafından kaleme alınan kurallar, Kürt aşiretlerinin idari yapısını, reislerini, göç yollarını, nüfuslarını ve devletle olan ilişkilerini ayrıntılı biçimde düzenlemektedir. Belge aynı zamanda Rus yönetiminin Kürtleri Osmanlı Devleti'ne karşı bir müttefik güç olarak değerlendirdiğini, Redki, Celalî, Milanlı, Bıruki, Cemaldini, Dılxêrî, Qaskî, Êlî, Cunkî ve diğer aşiretlerin nüfusları ile yerleşim alanlarını kayıt altına aldığını ortaya koymaktadır. Bu yönüyle belge, 19. yüzyıl ortalarında Kürt aşiretlerinin siyasi, sosyal ve idari durumunu yansıtan önemli bir tarihî kaynaktır.
Belgeyi paylaşmamıza izin veren Redkan Patreon internet sitesine teşekkür ederiz.
BELGE:
435. Kürt aşiretlerinin yönetimi için, gen. Muravyev’in emriyle, alb. Loris-Melikov tarafından 30 Kasım 1855 yılında hazırlanan Kurallar.
Şu ana kadar 4 bine yakın Kürt ailesi Erivan vilayeti ve Kars paşalığı bölgelerinde göçebe olarak yaşamaktadır. Erivan vilayetinin Kürtleri, mevcut savaşın başlamasına kadar Serdarabad, Sürmeli ve Şerur bölgelerinde yaşıyorlardı, bazen ise otlak yetersizliğinden dolayı Daralagez dağlarına geçiyorlardı, ki burası Nahçıvan kazasındadır. Gerek bizim sınırlarımız içinde bulunan, gerekse Türkiye’de yaşayan tüm bu Kürtler, genel olarak, başlarındaki reisler tarafından yönetilen küçük topluluklara bölünmektedirler; bunlar ya miras kalan haklarına göre ya da hükümetin atamasıyla bu görevdedirler.
Savaşın başında Türk hükümeti, Kürt aşiretlerinin savaşçı ruhuna güvenerek, onlardan çok sayıda süvari toplamak için aktif önlemler aldı. Vaatler ve hediyelerle, sınırlarımız içinde göçebe olan toplulukları bile kendi tarafına çekmeyi başardı ve denilebilir ki, savaşın başında Ermeni vilayeti ve Ahıska bölgesinin sınır köylerinin harap edilmesi, çoğunlukla, hükümetten ne yiyecek ne de yem istihkakı talep etmeyen, eş zamanlı olarak sınırlarımızın farklı noktalarına baskınlar yapma tehdidinde bulunan ve böylece bizi güçlerimizi bölmeye ve zaten önemsiz olan kuvvetlerimizi dağıtmaya mecbur bırakan 8 bine yakın iyi silahlanmış Kürdün toplanması yüzünden gerçekleşti.
1853 yılının Aralık ayında Kürtlerle ilk temaslar kuruldu; gerçek sonuçlar elde etmek için önemli harcamalar, emekler, sabır ve Türk birliklerine karşı silahlarımızın bir dizi yeni başarısı gerekti.
Türk hükümetine karşı hoşnutsuzluk ve güvensizlik Kürtler arasında ancak geçen 1854 yılının sonunda açıkça kendini göstermeye başladı, 1854’ten 1855’e geçen kış ise nizam askeri için yeni asker vermeyi reddederek açıkça isyan ettiler. Türklerin bu isyanı bastırmak için ne kadar büyük çabalar sarf ettiği bilinmektedir ve kesin olarak söylenebilir ki, bu yatıştırma Kürtleri Türklere karşı, onları kendi hükümetlerine bağlamaktan daha çok öfkelendirdi. Tahmin edilmelidir ki, bu yıl Kars’ın düşmesinden sonra Türkler, askere alımlarda daha da büyük zorluklarla karşılaşacaklardır.
Bu aşiretten, silahlarımızın başarısı ve gelecekteki taarruz harekatlarımız sırasında elde edilecek olan faydalara, bu yılki askeri harekatlarda yer alan iki Kürt alayının kurulması deneyimi işaret edebilir. Bize geçen Kürtlerin Türklere karşı düşmanca eylemleri, onların Türk hükümetiyle yakınlaşmalarına engel teşkil etmektedir.
Yaşam tarzlarına ve yağmacılık alışkanlıklarına göre, Kürtler asla tamamen başıboş bırakılmamalıdır. Toplulukların reisleri kendilerinin işsizlikten muzdarip olduğunu söylerler ve böyle bir durumda bulunduklarında, onları yağmacılıktan alıkoymak son derece zordur. Mevcut savaşta Kürtlerin dikkati başlangıçta düşmanca eylemlerle, ardından da bizimle olan ilişkilerle meşguldü. Fakat eğer bu topluluklar başıboş bırakılırsa, kendilerine birtakım yaramazlıklar yapılmasına izin vermeyeceklerine güvenmek zordur. Kendi tarafımızdan biz de, onların bize ve hükümetimize olan sadakatine güvenmemeliyiz ve dolayısıyla tüm çabalar, yalnızca Türk hükümetiyle sürekli düşmanca ilişkiler içinde kalmalarıyla sınırlı olmalıdır.
Kürtlerin durumu ve huzursuzluğa olan eğilimleri, onların dikkatle izlenmesini ve gelenek ve hukuklarına daha uygun bir yönetim tarzını gerektirmektedir, bu yüzden yerel bölge başkanlarının denetimi, bundan önceki koşulların da gösterdiği gibi, oldukça yetersizdir. Büyük boyutlarda gelişmesi gereken bu yönetimin temelini atmak için, bize yeni topluluklar geçtiğinde, şunlar gereklidir:
§ 1. Kürtler üzerindeki yetki, tercihen yerel dilleri bilen, güvenilir bir Rus kurmay subayının şahsında toplanır.
§ 2. Ona yardımcı olarak Kürtlerin soylu ailelerinden iki üye atanır.
§ 3. Şu anda sınırlarımız içinde göçebe olan Kürt topluluklarının sayısının on olduğu kabul edilir: 1) Rediki, 2) Celali, 3) Biruki, 4) Ezidi, 5) Cunuki, 6) Elianlı, 7) Dilhayranlı, 8) Cemadinli, 9) Milanlı ve 10) Kaskanlı. Bunlar hakkında topluluk tarafından yetersiz bakım gösterilmesinden dolayı, sözde reisler tarafından yönetilen birkaç aileye bölünmüşlerdir, bu yüzden sık sık göç sırasında yağma veya suçlar meydana geliyordu; kır polisi, reislerden hangisine taleplerle başvuracağını bilmediğinden, suçluların ortaya çıkarılmasında sürekli zorluk çekiyordu. Bu nedenle, her bir topluluğa birer tane olmak üzere reisler atamak ve düzenin korunması konusundaki tüm sorumluluğu onlara yüklemek gereklidir.
§ 4. Kürt şefinin yetkisi her halükarda kaza başkanlarının yetkisiyle ve yönetim kadrosu da — kaza başkanlarının iki yardımcısıyla, yazı işleri müdürüyle ve esavullarla birlikte yönettikleri o kazaların yönetim kadrosuyla eşitlenir, bölge başkanları olmaksızın.
§ 5. Kürtler ile diğer kazaların sakinleri arasında kışlaklar ve otlak yerleri konusunda sürekli ortaya çıkan her türlü anlaşmazlığı önlemek için, Kürt yönetiminin altındaki tüm kışlakların ve yazlık göç yollarının ve planlarının haritadan çıkarılmasıyla sınırların belirlenmesi yararlı olacaktır, bu tür davaların daha kolay çözülmesi için.
§ 6. Kürtler arasındaki dava işlerinin hakem mahkemesi ve halk âdetine (adat) sunulması ve onların anlayışlarına tamamen yabancı olan mahkeme usullerinden kaçınılması yararlıdır. Genel olarak Kürtlerin şefi tüm işlerini sözlü olarak, yazışmaları mümkün olduğunca kısaltarak yürütmelidir.
§ 7. Reislerin görevden alınması ve yenilerinin atanması, Kürt şefinin yetkesinde olmalıdır, o da reislerdeki bu tür değişiklikleri bilgi için her seferinde askeri valiye bildirmekle yükümlüdür.
§ 8. Kürtlerin vilayetin diğer bölgelerinin sakinleriyle olan anlaşmazlıkları her iki tarafın yetkililerinin ortak kararına bırakılmalıdır; nihai karar ise, eğer anlaşmazlığın konusu vilayet mahkemesinin yasal kararına tabi olan cezai bir suçla ilgili değilse, vilayet yönetimine bırakılır.
§ 9. Kürt topluluklarını yönetenlere, miras haklarına dayanarak, atalarının yararlandığı tüm ayrıcalık ve faydaların verilmesi gerekir; ancak, Türk veya Pers hükümetleri altındayken uygulanan cezalardaki o gaddarlıklara izin verilmemelidir.
§ 10. Vergiler ve ayni yükümlülükler konusunda Kürtler, vilayet sakinleriyle eşitlenebilir, zira onlar diğer sakinlere göre daha varlıklıdırlar.
§ 11. Dini işlerin çözümü için, Kürt yönetiminde kadıların yerine geçecek, hükümet tarafından onaylanan ve onun tarafından maaş alan bir güvenilir ve topluluk tarafından seçilmiş kişi bulunmalıdır.
§ 12. Sınır ötesinden bize Kürt topluluklarının geçmesi durumunda, hepsi yukarıda belirtilen kurallara tabi tutulur.
§ 13. Herhangi bir topluluğun sınırlarımız içine geçmesi için, başlangıçta Kafkasya Naibi’nin izninin istenmesi gereklidir.
§ 14. Özel bir Kürt yönetimi kurmak için şimdi onların işlerini yönetmek üzere iki saygın Kürdün atanması yararlı olacaktır; yönetim nihai olarak kurulduğunda ise şefin yanında yardımcı pozisyonlarını alabilirler. Kürtler üzerinde yetki sahibi olanlara uygun bir geçim sağlamak için onlara ayda 100’er ruble gümüş maaş atanması gereklidir. Binbaşı [Redkanlı] Cafer-Ağa ve Ahmet-Ağa bu atamaya uygundur. Sürmeli ve Şerur bölgelerinde yaşayan topluluklar Binbaşı Cafer-Ağa ve Ahmet-Ağa’ya emanet edilebilir, Kars paşalığı ve Serdar-Abad bölgesinde bulunanlar ise — Ahmet-Ağa’ya.
Erivan vilayetinde ve Kars paşalığında yaşayan Kürt aşiretlerinin listesi, yaklaşık aile sayıları, bunlardan hangisinde kimin yönettiği, nerede kışladıkları ve yazlık göç yerlerinin nerede olduğu ile birlikte.
| Aşiretlerin adları. | Aile sayısı. | Kim yönetiyor onları. | Kışladıkları ve yazlık göç yerlerinin bulunduğu yerler. |
|---|---|---|---|
| Rediki | 650 | Redkanlı Binbaşı Cafer Ağa " |
Sürmeli bölgesinde kışlarlar, yazlık göç yerleri ise aynı bölgede Pirali dağındadır. |
| Celali | 150 | ||
| Ezidi 1. | 400 | ||
| Cunuki | 200 | ||
| Biruki | 700 | Mirzo Mamo-Ağa. Müdir-Ağa. Mamo-Ağa. | Şuragel bölgesinde kışlarlar, yazlık göç yerleri ise Ağrı dağında ve Daralagez dağlarındadır. |
| Ezidi 2. | 340 | Ömer Ağa oğlu Halil Ağa | Yerleşiktirler, sürekli Serdar-Abad bölgesinin Abiran kısmında yaşarlar. |
| Elianlı | 100 | Süleyman Ağa oğlu Ahmet Ağa | Serdar-Abad bölgesinde ve Kars paşalığında kışlarlar, yazlık göç yerleri ise aynı bölgede Alagöz dağlarında ve Aladağ’dadır. |
| Dilhayranlı | 130 | ||
| Cemadinli | 200 | ||
| Milanlı | 150 | ||
| Kaskanlı | 200 | Pırto Beg | Kağızman-Geçevan sancağında kışlarlar, yazın ise Saganlug ve Göly dağlarında göç ederler. |
| Toplam. | 3,220 |
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder