Kürt Aşiretlerinin Köken Tartışması: Arapça ve Kürtçe Adların Tarihsel İzleri

Kürt toplumunda aşiretler, sadece akrabalık bağlarının değil; tarihin, coğrafyanın, kültürel sürekliliğin ve kolektif kimliğin şekillendirdiği güçlü sosyal yapılardır.

Ancak bir aşiretin tarihsel iddiasını değerlendirirken, en belirleyici unsur isminin kökenidir. Çünkü aşiret isimleri, topluluğun hangi dönemde şekillendiğine dair en sağlam ipuçlarını sunar. Bu bağlamda, Celali, Cemaldini, Hasanan, Haydaran ve Bekiran gibi Arapça–İslami kökenli isimler taşıyan aşiretler; binlerce yıllık bir geçmiş iddia edemezken, Memani, Pencinarî, Millî, Zîllî (Redkî), Şıkaki, Ertoşi, Pınaşi, Zırki, Berazi, Boti, Qoçgıri, Reşi ve Badıki gibi Kürtçe kökenli aşiretler çok daha eski geleneklere ve İslam öncesi kökenlere işaret eder. Bu makale, aşiret adlarının etimolojisini ve İslam’ın Kürt toplumsal yapısını nasıl dönüştürdüğünü inceleyerek meseleyi daha anlaşılır hâle getirir.

İslami Kökenli Aşiret İsimleri ve Tarihsel Sınırları

Celali, Cemaldini, Hasanan, Haydaran ve Bekiran gibi aşiretlerin adları doğrudan Arapça kökenlidir. Bu adlar, Kürtlerin İslam’la tanıştığı 7. yüzyıl ve sonrasındaki dönemlerde ortaya çıkmış; özellikle Abbasi ve Osmanlı dönemlerinde yaygınlaşmıştır. Dolayısıyla bu aşiretlerin isimleri, İslam öncesi binlerce yıllık tarih iddiasını desteklemez. Bu toplulukların kurumsal yapılanmaları, yoğun biçimde 7.–10. yüzyıllar arasında İslam etkisiyle şekillenmiştir^1,2,3. Bu isimler İslamdan önce Kürtler arasında olmadığına göre, bu aşiretler de yeni oluşmuş aşiretlerdir.

Kaldı ki, Kürt tarihinin en önemli kaynaklarından biri olan ve 1597’de tamamlanan Şerefname’de Celali, Cemaldini, Hasanan, Haydaran ve Bekiran gibi adların bulunmaması, bu aşiretlerin daha geç—çoğunlukla Osmanlı dönemi—oluşumlarına işaret etmektedir^4,5.

• Celali Aşireti: Arapça celal (yücelik) kökünden gelir. Osmanlı–İran sınır bölgesinde etkili olmuş bir konfederasyondur. Mücahit Özden Hun’un çalışması bu aşiretin 1514'te Yavuz Sultan Selim tarafından kurulduğu belirtir^6,7,8.
• Cemaldini Aşireti: Arapça cemal (güzellik) kökenlidir. İslam sonrası oluşumlar arasında değerlendirilir⁹.
• Hasanan Aşireti: Adı Arapça Hasandan gelir ve özellikle Osmanlı kayıtlarında görünür¹⁰.
• Haydaran Aşireti: Arapça Haydar “aslan” anlamına gelir ve Hz. Ali’nin lakabıyla ilişkilidir. Bölgesel olarak Ağrı civarında yer alır¹¹.
• Bekiran Aşireti: Arapça Bekir kökenlidir ve Hz. Ebubekir’le ilişkilendirilir. Diyarbakır adının Bekiranlardan geldiği iddiasının aksine, İslami ve Arap kaynakları şehrin adını bir Arap aşireti olan Bekir bin Vail kabilesiyle ilişkilendirir. Bu da adın Arap kökenli olduğunu doğrular^12–20. Kaldıki Bekiran aşiretinin bu bölgeye göçü, çok yenidir.

Sonuç olarak İslami kökenli aşiret adları, Kürt toplumu içerisinde daha yeni ve sınırlı tarihsel köklere dayanır. Bu adların hiçbiri İslam öncesine uzanmaz^21,22. Çünkü bu isimler İslam ile beraber Kürtler arasında yaygınlaşmışlar.

Kürtçe Kökenli Aşiret İsimleri ve Daha Eski İzler

Kürtçe kökenli Memani, Pencinari, Milli, Zilli (Redkî), Şıkaki, Ertoşi, Pınaşi, Zırki, Berazi, Boti, Qoçgıri, Reşi ve Badıki gibi aşiret adları; coğrafya, hayvan adları, renkler, yerleşim adları veya eski aşiret terminolojileriyle ilişkilidir. Bu adlar hem dilsel hem kültürel hem de tarihsel açıdan İslam öncesi döneme uzanma ihtimali taşır^23–25.

• Milli Aşireti: Adı Kürtçe mil (kol/kabile) sözcüğünden gelir. Çok eski bir topluluk olarak bilinir²⁶.
• Qoçgıri Aşireti: Eski Kürtçe kökenli bir addır ve tarihî isyanlarla bilinir²⁷.
• Zırki, Berazi ve diğerleri: Geleneksel Kürtçe terimlerden gelir ve eski göçebe kabile kültürünün izlerini taşır^28,29.

İslam’ın Kürt Aşiret Yapıları Üzerindeki Etkisi

Kürtlerin İslam’la tanışması 7. yüzyıla dayanır. Abbasi döneminde İslamlaşma hızlanmış, yerel topluluklar dini otoriteler aracılığıyla Arapça kökenli adlar almaya başlamışlardır. Osmanlı döneminde ise aşiretler sınır güvenliği, vergi düzeni ve askeri yapıların parçası hâline gelmiş ve İslami adların yaygınlaşması hızlanmıştır^30–34.

Sonuç

İslami kökenli aşiret adlarının tarihi, İslam sonrası dönemlerle sınırlıdır. Buna karşılık Kürtçe kökenli aşiret adları, hem dilsel hem kültürel hem de tarihsel olarak daha eski dönemlere işaret eder. Aşiret yapıları zamanla değişmiş olsa da, isim kökenleri tarihsel sürekliliği anlamada bugün hâlâ en güçlü referanslardan biridir.

Araştırma Görevlisi, Dr. Mustafa Karadeniz

Kaynakça

1. tr.wikipedia.org/wiki/Kürt_aşiretleri_listesi
2. tr.wikipedia.org/wiki/Haydaran_aşireti
3. tr.wikipedia.org/wiki/Milan_aşireti
4. academia.edu/42890948/Kürt_Aşiretleri_Hakkında_Sosyolojik_Bir_Değerlendirme
5. bilimvegelecek.com.tr/.../kurtlerin-kokenleri
6. aa.com.tr/.../kurt-asiretleri-ile-osmanli-devleti-iliskileri
7. researchgate.net/.../sosyolojik_bir_degerlendirme
8. reddit.com/r/kurdistan/.../kurdish_tribes
9. kurdistantribune.com/.../kurdish-tribalism
10. facebook.com/tarihtekurt1/.../594518626021217
11. facebook.com/aselamaksn/.../1727636654194716
12. islamansiklopedisi.org.tr/kurtler
13. kurdarastirmalari.com/yazi-detay-oku-67
14. tr.wikipedia.org/wiki/Kürtler
15. risaleakademi.org/.../kurtler-ve-kurt-meselesi
16. muradciwan.com/.../kurtlerin-tarihi
17. hunacademy.com/celali-asireti-konfederasyonu
18. ararat-welat.blogspot.com/.../zil-ve-mil
19. tr.wikipedia.org/wiki/Bekir_(kabile)
20. islamansiklopedisi.org.tr/bekir-b-vail
21. blog.milliyet.com.tr/bekiran-asireti
22. siverek.gov.tr/siverek-tarihcesi
23. ercisyunoren.wordpress.com/.../bekiranli-asireti
24. yandex.com.tr/.../bekiranli-asireti
25. facebook.com/groups/.../1720072498431921
26. butun-asiretler.blogspot.com/p/bekiran
27. 1000kitap.com/diyar-i-bekir
28. kureansiklopedi.com/.../bekir-b-vail
29. facebook.com/Celaliasiretiworld/.../871407778334343
30. tr.wikipedia.org/wiki/Kürt_aşiretleri
31. mardinhaber.com.tr/.../kurt-asiretlerinin-tam-listesi
32. facebook.com/groups/.../23965914819709840
33. butun-asiretler.blogspot.com/p/kurt-asiretleri_11
34. facebook.com/aselamaksn/.../1727636654194716
35. tr.wikipedia-on-ipfs.org/wiki/Şerefname

Faydalanılan Ek Kaynaklar

• Aşiret sosyolojisi üzerine çeşitli akademik yayınlar
• Bölgesel sözlü tarih aktarımları
• Yerel blog, sözlü tarih notları ve saha paylaşımları

Dr. Suphi Özdağ