25 Aralık 2010 Cumartesi

Bîranînên Îhsan Nûrî Paşa (1)

BELGE

Bîranînên Ihsan Nûrî Paşa (1)

Nivîskarê van bîranînan, Ihsan Nûrî sala 1892 li Bedlîsê, li

taxa Alî - Kolî hatiye dinê. Bedlîs yek ji bajarên Kurdistana

Bakûr e, bi sedsalan merkeza mîraniya kurd a Şerefxanan bûye.

Piştî qedandina xwendegeha leşkerîya «Harbiye» ya Stenbolê,

Ihsan Nûrî, wekî gelek zabitên Kurdên din, tevî şerê

serxwebûna Tirkiyê dibe û tê de şehrezayî û mêrxasiya xwe

nîşan dide.

Gava ku serokên Komara Tirkiyê di sala 1924 de, ji qewlên

ku dabûn kurdan vedigerin û dest bi siyaseteke dijî - kurd dikin,

Ihsan Nûrî pêre têdigihê ku dem dema ser e û xwe digihîne serê

çiyan - ji bo hêzên kurd amade ke. Ev heyama jiyana wî ta sala

1930 dom dike. Piştî serhilanîna Agriyê, di 1930 de derbasî

Iranê dibe û li wir ta mirina xwe, 46 sal di nav tunebûnê, di nav

dijwariyên maddî û manewî de diborîne.

Di van salên dirêjên sirgûnê de, Ihsan Nûrî, bi dizî, du

kitêban dinivîsîne : ifSerhilanîna Agrî» û «Jiyana Min». Kitêba

dawîn tenê bi kurdî nivîsiye, lê ya pêşîn bi farisî, kurmancî û

soranî aniye qelemê. Herema wî, Yasar Ihsan jî pirtûkek bi navê

«Çîroka jiyana min» nivîsîye.

Ji ber sansûra giran a Savaka Şahê Iranê ev her sê kitêb qala

qewimandinên ta sala 1 930 dikin û li ser salên dijwarên sirgûnê

bêdeng dimînin. Yasar Ihsan Xanim, ku niha bêtirî 80 salî ye,

îro li Tehranê tevî zir - k'eqa xwe Zehra dijî.

Em gelek spasdarên wê ne ku kerem kiriye van destnivîsan

spartiye me da ku ew bên qap û belav kirin, rûpeleke nenasa

dîroka gelê kurd derkeve ronahiyê.

Di hejmara «Hêvî» yê de em dest bi çap kirina birrê

pêşîn ê «Serhilanîna Agrî» dikin. Heta ji me bê emê ji eslê

destnivîsê re sadiq bimînin û gotinên nivîskar, ku hin ji wan

heye ku ji xwendevanan re giran bixuyin, ne guhêrin. Dûmahîk

ewê di hejmarên «Hêvî» yê yên din de derkeve.

Me kitêbê ji niha ve wergerandiye zimanê fransizî û ji bo

ku lêger û dîrokzanên biyanî karibin istifade bikin ewê Enstîtuya

Kurdî wê di payîza 1984 de qap ke.

PEREŞ


SERHILDANA ÇÎYAYÊ AGIRÎ

Serhilanîna Agrî laperek ji mêjûyê1 xunarî pir bi şanazî2yê neteweyê

kurdê aryayî ye di riya serbestî û azadiya xwe ya netewayetî de. Serhilanîna

Agrî hawara dilşewêta neteweyê kurdê bêyar û yarerneyê, azar û şekençek

diyar kiriye ... Serhilanîna Agrî qîrîna serbixoyî ya xelqê kurdê dîl û reben û

belengaz e li hember hemû gel û komelan. Serhilanîna Agrî belgeyek e bi xwîna

kal û pîr, xort û mindalên kurd hatiye nivîsandin û bi destê nuwînerên xwe

sipartiye.

Têkoşerên kurd di nav Agrî de3bi dinya ragihandine ku li dilê ev netewê

çirayê eşq û iştiyaqa ji bo serbixoyî dişewite.

Eva pirtûka piçûk tenê bona nasandina têkoşerên netewayetî kurd li nav

Kurdistana Tirkiyê nîne ; belkû li nav çar salên ku alaya serbixoyê kurd li ser

qûçên çiyayê Agrî, li bin parastina çekdarên giyanbazên ev netewa de pêl

dida û leşkerên tirk nikari bûn berjêr kin, şerkarên kurd li çiyayê pîroz

nîşan dane. Neteweyê kurd, di camêrî, azayetî û şerkarî de ji bavû kalê xwe

ve qareman e. Li vê babetê da nîvrotir kurd, Lorê Şivakare ligel Kurdên Erzurûm,

tewayifê Koçan li rohelatî Iran, li gel tewayifê kurdê Iskenderon ciyawaziyan

nîne, tewawî regezê Arya xavenê ev sifetan in. gotin giyanbazî

Agriyan her taybetî wan nîne, bi rastî şamilê hemû regezî kurd e. Nîşaneyek

evî qaremanî, Kurdê bakûrê Iraq e !

* *

Berya ku ez li ser qewimandinên çiyayê Agrî binivîsim, min çêtir dît îşaret

kim ku şoreşgerên kurd li penavê azadiya netewayê xwe de bi pakî xwîn


1 - mêjû : dîrok

2 -şanazî : iftixar

3 - li vir şeş gotin hene ku nayên xwendin. rijandine.

Ev qas ku li bîrim heye, Kurdê Turkiyê ta 1514 bi tehrê milûkê tewaîfî

dijiyan. Li mêjûyî da Yavuz Sultan Selim, împaratorê osmanî ku xilafeta

islamî girti bû, bi desyarî Mela Idrîsê Bedlîsî li gel umerayên kurd qerar dabûn

ku ewê umerayên Kurdistan li ser hevingeyên xwe dîsa serbixwe hukimdarî

kin, bi navê xwe sikke derxin, ji hevre nuwîner bişînin û salê meblexekî

pere bona nîgehdariya ordiya Xelife bi padîşahî osmanî bidin ; heke şer çêbû

bi hev alîkarî bidin. Xelîfe bi neşra fermanekî qerara resmî kir.

Paşê, Sultan Murad, padîşahê osmanî, umerayên kurda li dijî hev tehrîk

kir, hikûmatên wan ji beyn bir. Ta salên 1690 hikûmetên Bedlîs, Amadiye û

Hekarê serbixoyî xwe parasti bûn. Tirka di 1697 hikûmeta mîrê Bedlîsêji

beyn birin, malê wî şêlandin*' .

Di 1832 de Kor Mihemed Paşa li Rewandûzê, di Welatê Soran de dest bi

şoreşê dike, çend mirov dişîne Rusiyê5ji bo çêkirina topan hîn bin. Di vegerê

de ew li Rewandûzê ji bona ordiya kurd topan çê dikin. Iro ji wan topan li

Rewandûzê hene.

Di 1843 de, Mîr Bedirxan, hikumdarê Botan, şoreş kir, ta nêzîkayê Wan

çû. Kurapek wî6li nav Cizîrê li dijî wî şer kir, Cizirê girt. Mîr mecbûr ma ji

Tirka şikest xwar. Romî ligel tevayî jin û zarên ji welat dûr xistin, birin

Stembol7 , li derê binecî kirin.

Di salên 1880-1 88 lde, Şêx Ubeydullah li Şemdînan şoreş kir, navçê

girt, zivirî Iran, hevîngeyek ji Iran girt. Paşê, li navbeyna du ordiyan de ma,

şikest xwar. Romî ewî girtin, tevî jin û zarên wî, şandin Hîcazê û ew li wêderê

çû rehma Xwedê.

Di 1914 de, Seyid Elî, kurê Şêx Celaleddîn, bi hevkariya Mela Selîm li

hevîngeya Hîzan - nahiyeya Bedlîsê - şoreş kirin, bi du hezar çekdarên kurd

rêketin ser bajarê Bedlîsê, bi alîkariya xelqê şar çend taxên bajêrgirtin. Hawa

Romê gihîşt û ewan şikest xwarin, ziviriyan Hîzanê. Romê dora wan girtin.

Seyid Elî teslîm bû. Romî ewî di nav bajarê Bedlîsê li gel hevalên dar dakirin.

Mela Selîm bi Balyozxaneya Rusî pena bir^. şerê Mezinê ewel çê bû;

Romî Mela Selîm ji balyozxanê derxistin û wî tevî hevalên bi dar kişandin.

Pey Şerê Mezin, Kurdên Iraqê ji hukmê Romê xelas bûn. Muahedeya

(peymana) Sevr bi serbixoyî Kurdistan qerar da ; Dewleta Stembol qebûl

kir. Mistefa Kemal Paşa, ku paşê bû serekê Komara Tirkiyê, ewî qebûl nekir ;

4 - mêjûnivîsî Osmanî Ewliya çelebî qala hikûmeta Mîrê Bedlîsê dike.

5 - Dîroknivîsên din dibêjin Misrê, cem Mihemed Elî Paşa.

6 - Ihsan Nûrî di de xelet e, ew kurapê nîn bû xwaziyê wî yezdan şêr bû. Viyê han

piştî bêbextiyê, di 1855 de yek ji mezintirîn serhîlanînên kurd li dijî Osmaniya saz

kir.

7 - Bedir Xan Beg berê sirgûnê Varna kiri bûn. Paşê şandin Girîtê û ji wir Samê û ew

di sala 1868 de UŞamê, di şêst û şeş saliya xwe da çû rehmetê. Zaroyên hatin li Stenbolê

bicih bûn.

8 - Pena birin : iltica kirin ; penaber : multecî

20

qanûnek derxist ku li nav sînorên Tirkiyê ji xeynî Tirk miletên din nînin,

hemû Tirk in.

Ber yekê, Xalid Begê Cibranî, qomandarê firqeyên eşayîr, li nav şarê

Erzurûm da bi hevkariya zabitên kurd, regezî Tirkiyê, dijî vê, Komîtey

Istiqlalê Kurdistanê teşkîl da.

Di 1924 de, Ihsan Nûrî Cîbranî - nivîskar - bi hevaliya çar zabitên kurd

regezê tirk bi navên Rasim, Tewfîq, Xorşîd, Alî Riza, tevî eskerên xwe li Beytetşebal

bo azadiya Kurdistan helsan, miwefeq nebûn. Alî Riza girîftar û esker

perakende bû. Pey vê, Xalid Beg li Erzurûmê girtin, anîne Bedlîsê.

Di 1925 de, Şêx Seîdê Pîranê şoreş kir, bajêrê Xarpêtê girt. Hawara leşkerên

tirk bi riya hesinî gihîşt, şikest xwar. Hevalek wî bi navê Qasim Cibranî,

sergurdê eşaîr, xiyanet kir ; Şêx li gel hevalên wî girtin, li nav Diyarbekrê bi

dar dakirin. Navên zatên ku li gel ve bi dar kêşane lijêr da dinivîsîm \Doktor

Fuad, Palolî Alî Riza, Şêx Şerîf, Şex Ebdullah, Sirmanlî Husin, Tepecikli Şêx

Muhemed, Balazade Buhaeddin, Şêx Ibrahîm, Cabaqqûrlî Teyib, Çorumlî

Hecî Husin, Şerîf Ebdurrehîm, Tewfîq Axa, Kemal Fevzî Bedlîsî, Şêx Abdulqadir

Nehrî - reîsê sabiqê Kurdistan Tealî Cemiyetî li Stembol - 27 nîsan

1925.

Li axirî 1925, Şêx Abdullah Gêlanîzade, ku'rê Şêx Abdulqadirê Nehrî, li

hevîngeya Nehrê şoreş kir, tabûrek eskerê Romê dîl girt, paşê şikest xwar û bi

welatê Iraqê penah bir.

Xalid Begê Cibranî, Yusif Ziya - mebûsê sabiqê Bedlîsê li Meclîsa Millî ya

Tirkiyê - biraderên Alî Riza û zavayê wan li nav Bedlîsê kuştin.

Di 1926 de, Bro Heskî Tellî, ji êla Celalî, li çiyayê Agrî isyan kir, xwe

kişa çiya. Di 1927 de nivîskar, Ihsan Nûrî, xwe bi Agrî gihand, îdareya şoriş bi

dest girt, ji aliyê Komîteyî Xoybûn qomisêrê fevqeladeyî eskerî intixab bû. Di

wê salê de bayraxa sêrengîn a îstiqlala Kurdistanê, ku di sala 1920 Cemiyeta

Kurdistan Tealî qebûl kiri bû, ji aliyê Xoybûn şandin Agrî, Ihsan Nûrî ewelîn

car wê di Agrî de bilind kir.


AGRÎ

Marşa niştimanî ya Agrî ev :

Agrî, Agrî tu agir bûy

Li nav ketî, ser bilind bûy

Li ser Kurdistanê qira bûy

Hilbe Agrî, hilbe Agrî

Li paş silav ûjirikî zaf be peşiya te ey Agrî ! Te ey çiyayê berz û dilrevîn

ku tim ziyaretgahê rolekanî (zaroyên) ku zuret bûye û tebeqatê yexin mîna

laperayên mêjûyê (rûpelên dîrokê) rûyê hev ketine minavika ji serhilanîna

mêjûyê ji bîr çûye, çîroka dibêje.

Ey Agrî, navê te mêjûyê kenêt ra xuya dike. Nûr û seraser agir baranit li

dilê qernên kevn, dorûberê te bi nûr û germî parasti bû. Noke ji nav dilê lawanêt pelîseyê agir dejîne. Pey silav û tazîm li pêşiya heykelê berazende û pir ihtiramêt

ez yek ji lawanê heqîr û piçûkê te dixwazim çend lapere ji mêjûyê pir

bi şanazê te re vekim.

Agrî : ev çiyayê bilind ku li bakûrê rohelatê sînorê Kurdistana Tirkiyê ser

bi esman kêşaye, wek dîwarek welatî ji çengê bêgane parastiye, heta îro

kesî ne qedyaye derkeve serê wî. Mesihî dibêjin ku keştiya Nuh li ser çiyayî

rûniştiye. Belam, Quranê Kerîm wisa nabêje, diferme ku keştiya Nuh li ser

Çiyayê Cûd, li nîvroyê ev selatê rûniştiye. Delîlan min ji nav pertûka rîşeyê

regezê T. Hard nivîsîne.

Çiyayê Agrî çaxek secdegahî Zerdeştiyan bûye. Nak bi navê ko roleyên

(zaroyên) canbêzarên kurd ewelîn car li ser qoçên wî, li ber çavê neyarê zordar,

ala sêrenga serbixoyî kurd daçikandê bi rejandina xwîna xwe, xwe çend

sal parast, bû qiblegeha Kurda.

Navê pir bi şanazî ye Agrî - li kevn da Agirî - ku nîşana agirperan bûye,

eviya bi pêçevaneyê çend hezar temeneş wefadarê roleyên (zaroyên) din. Vira

xuyan dike Agrî qet ji bîr nayê kirin.

Ji Agrî re, Asûriya «Orarto», Ibraniya «Ararat», mêjûnivîsê yunanî

Herodot Alarad gotine. Navê Orarto ewel Selem Neser, padîşahê Asûr, li sala

1260 de bi riya li berd (kevir) nivîsînê daniye. De Morgan, mêjûnivîsê navbang,

dibêje dewleta zordara Ararat 2000 sal pêşiya mîladê, hebûyê. Ew muqayeseyî

asarê bin erdê ku li şarê Wan, paytext, û cihayê din ên malbenda

Ararat peyda bûne li gel asarê ku li kenarê Derya Reş bi dest hatiye dike.

Diyar e, rûniştevanên herdu hevînge medeniyeta muştereka wan hebûye.

bawer kirin ku sinorê Dewleta Ararat ta bi Deryayê Reş derazê wan hebûye.9

Agrî, tê gotin, ji binemalê mezinê GUTTÎ bûye, maweyek li bin ferman

revayê xelekanê dinê hev regezê xwe wekê Subaro Nayirê da bû. Le seretaya

(destpêka) qirnê heştemîn berî mîladê, gihîştiye ev pere radeyê hêz û zordarê

xwe.

Li nav salên 825-800 berî mîladê, padişahê Agrî Minvaş, ko Minaş Çexa

Avesta, Menoçekê Şahname dibe.

Bi aliyê nîvro hêriş kir helmetî Atur Nayipol û Selman Neyer. Tûr û

Selmşanê velam daye û bi nîvroyê deryaçeyê Rizaiyê berdê nivîsarek li

hişt. çaxê navê Rizaiyê Çêçes çikes bûye !

Herodot dibêje li dorûberê çiyayê Ararat hozê Alarot haldira diperestin.

Neyer niştimanê heya Arasê navende zaniye. Ev navçe niştimanê ji Medan,

taîfeyê Arêzant bûye. diyar e navê Ararat ji maye.

Hebûnî ciyek bi navê Xaldiya li nezîkayetî Terebzon ev baweriya teyid

dike ku sînorê dewletê Ararat ta Deryayê Reş fireh bûye.

Qudret girtinî dewleta Med di bin serokatiya şahinşahê mezin Hoxşetere

hîmî dewleta Ararat lerzand. Car caran padişahê Ararat ji binemalê Manaî

ku li nîvroyê rojavaye deryaçeyê Çêçes - Rezaîyê - (...)' °. Li salê 600

9 - Di destnivîsê de 5 rêz baş nayê têgihiştin

10 - Di destivîsê de 3-4 rêz baş nayê xwendin.

berya miladê Ararat êdî dewletekî bi hêz nebû, bere bere erdê kete destê

Fillan.

Herodot dinivîse ku şarsaniyeta (medeniyeta) Araratiyan ji ya Filla berztir

(bilintir) bûye, dîn û ayînê wan vegirtine, çûne ser baweriya wan. Ev cî ra

neslêt bi haldî Hayistan û ji xwe ra Hayek gotin û Çiyayê Agirî bû neçîrgayê

padîşahên Fille.

Çiyayê Agrî berya Şerê Mezinê ewel ciyê gihîştina sînorên Rûs û Iran û

Osmanî bû. Paş kommunîst bûyina Rûsa, sînoran Fille girtin. Paşê, Osmaniya

bi alîkariya Kurda ji destên Fille derxistin. Ji çiyê re Tirk jî Agrî dibêjin.

Pey şerê Agrî navê Qerekosê guhêrin, wilayetê Agrî nav danê.

Li dewrê zor kevn de Kurd ji agir re azer digotin. Navê çiya azer bûye,

paşê Ager kirine, Ager pêre bûye Agirîn, ku ji ser ve berjêr û sar bûye, îro jî

kifş e, çar aliyê serê çiyê kevirên reş ên mezin in, Kurd jê re ker dibêjin.

Çiyayek mezinê din le mêj ve dîsa agirperan bûye, li nîvroyê rojavayê

ye, Tendûrek navê wî ye. Li ser wî da ciyek mîna tenûr heye, hilmeke germ

derdikeve. Kurd hinek nexweşên xwe dibin nav tenûrê datînin, şifa dibîne,

çak dibe.


BRO HESKÎ TELLÎ

Ibrahîm Axa ku Bro Heskî Tellî digotin êla Celalî û ji binemalê Hese

Sorî bû. Paşê bi miqabilê fedakarî ji riya azadiya miletê xwe mimesîlê netewê

Kurd li heyeta Xoybûn, pey re meqamê paşayî danê. Mala li bin tarê Çiyayê

Agrî bû. Li nav Şerê Mezinê ewel li gel Gor Heso Qotikî (mala li

Agrî da bû) û li gel çekdarên xwe pêşiya eskerên Rûs girti bûn, nehişti bûn ew

bikevin Çiyayê Agrî. Rûsa qerar dan qend û şekir û birincê wan bidin, ew

pişta ordiya rûs xera nekin.

raperîna kommunîsta, hêzên çekdarên rûs ji erdê Osmaniyan fere

kişiyan, çûn. ciyê wan çekdarên fille girtin. Hêzên Gor Heso û Bro Heskî

nedidan Fillan. Rojek Gor Heso girt ser riya Bayzîdê, di şerê Filla de şehîd

ket. Bro Heskî îdara hêzên Agriyê bi dest girt avêt ser Bayzîdê û şarê Bayzîdê

ji Filla girt, jî ordiya osmanî negihiştibû wan deran. Çend roj paşê Osmanî

gihîştin, şar teslîm girtin. Heskî li gel xuşka Mehmûd Efendî, reîsê belediya

Bayzîdê, zewicî, li bajêrê Bayzîd dukanek vekir, li wêderê ma, jin û zarên

li Ararat diman.

Di rojên Şêx Seîdê Mezin, Hesko ji dewlet ra sadiq ma. Pey girtinî Şêx

Seîd, kurê wî Alî Riza û çend mezinê, xêlê Hesenî dixwastin bifelitin, bi

fermana dewleta Tirkiyê alîkariya xêlê Kor Huseyn Paşa û delalî riya Iran ra

bi wan girtin. Xoşbextane ne qedandin, evanan ji sînorê Iran derbas bûn,

hatine Iranê. Paş temirandina şoreşa Şêx Seîd, dewleta Tirkiyê reîsên Kurda li

gel jin û mindalên wan ve bi rojavayê Anadolê şandin. Dostên Bro re digotin

em te ji derxin ; Bro digot : «Min bi dewleta Tirkiyê zor xizmetên mezin

kirine, îro jî dikandarî dikim. Bi hîç kesî karim nîne, ez dostê dewlet im, ewê

ji bo çi min derînin». Ew qet nedifikirî ku regezê Kurda li cem Tirka xizmet

kirine an nekirine, Kurd ciyawazê wan nîne. Rojek teze şefeq avêti ; axirê

zivistanê, sal 1926 bû. Mala Bro, jin û zarok, li gundê Siflikê, li Agrî, teze ji

xew'rabû bûn, pez û dewaran dikirin.

Bro bi xwe bi me digo : «Kurê piçûkê Ilxanî min bi lez ji Agrî hat. Ez li

mala Bayzîdê rûniştî bûm, xwirîniya xwe dixwar. Kurê min bi min go : «Bîst

siwarên tirk bi zabitek şefeqê hatin gund, pirsa te kirin. Me xulamê me şand li

hespê te bigere ; ew siwarî hespê te bû, hespê revand. Çend siwarên tirk ketin

pey wî, çaxê di Cebê Kunbetî de qelibîn, dengê tifingan hat. Dayika min bi

zabitê siwara ra goti bû : Bro li gund nîne. Ez û gundiyan me fehm nekir, ev

dengê tifinga çi bû.»

Min ji kurê xwe re got : «Zû bizivire gundji siwaran re bêjin : bavê min

çûye Qîzil Dizê». Ez di riya Qotîsê têm, tifing û fîşengan bîne kenarê çem.»

Ew çû. Ez rabûm der ketim derva, pêşiya mizgeftê, bi qîblê sekinîm,

gotim : Xwedêyo, tu dizanî min tu xerabî bi dewletê re ne kiriye. Ez di nav şa

Bayzîdê me, ewanan çûne li gund li min digerin. Ev lutfa te ye, tu tifinga

min bi destê min bighîne, îdî herçî îrada te ye, li ser çavê min. Ez di pêşiya

dukana da derbaz bûm, ji şar derketim, ji ser Qotisê min xwe gihand kenarê

çem. Pezêt min li derê bû. Min ji şivanê xwe pirsî çi qewimiye ? Go : «Esker

hate gund, te peyda ne kirin ; çend siwar ketin pey hespê te. Li Cebê Kunbetê

de çend qaçaxên Keskoyî hebûn, li esker dabûn, neferek birîndar kiri

bûn.»

Min ewî şand gund. tifingan anî, go «Siwar çûne, birîndar li mala te

hiştine.»

Çûne gund. Birîndar tevî du Kurdan şand şarê Bayzîdê. Axirê zivistanê

bû. Agrî hêjî kirasê spî ji serê xwe der nexisti bû. gotin ku kirasên jin û zarên

Kurda li çolan, singê spîye wan li ber nokê rimên eskerên Romê qol qol

bûye, laşên nazdarê wan wehş û teyran dirandine. Agrî xwe pêça li nîvanê

ewran li mişta kuştargeya xwîndara derva mêze dikir, hêstiran dirêt li ser axê.

Dengê nalenalê ji nav ewran ku ji lêdana bayê bi kenarê zinarên bilind û bi

devên şikeftên kûr û tirsnak ji gewriya boxaz girtî ve derdiket, li gerranê çep

gerde gerdim cinêvî dida, nifrîn doşand. Wan roja bi bîr anî ku ji xeşm û xezeb

ji devê xwe agir diperand, çiyan û deştan dilerzand.

Agir dirijand ser seran

Ronahî diresand her dera

Erdê dihejand car caran

Hilbe Agrî, hilbe Agrî !

Ji siwarên ku pey hespê Bro keti bûn nişkeve dengê çend tifingan hat.

Nêzikî gundê Cebe Kunbetî guleyên çend red û bedel bûn. Li vî gûndî çend

nefer ji Xêlê Keskoyî frarî hebûn, pêşiya eskera girtin, yek ji wan kuştin,

eskerek jî birîndar kirin. Adetê Kurda ye, velamê hembera bê cewab nahêlin.

Ev ewelîn qurban bû di hilperîna xûnîna devayî destdirêjan hate pêşkêş

kirin. Tirka qabil ne bûn ku li nav şikeftên kûr û tarî û li pişta zinarên bilindên

tirsnak çi bebr û piling û şêra cî girtî û li xew dane, razane, şiyar kirina wan

çiqas bi tirs e !

Agrî dîsa xortiya birkirî ji xwe re bi ser girti bû, mîna hespên esîl û baneşatên

Ereb ku li dengê defê dikevin pêkol û leyizkê ; bi gûmana wan şer çê bûye,

diçin gezva, ev çiyayê kal û temendirêj û bi deng li nav çend rojan da davêne

kîrasê spîyê xwe, hemêza dayikî a xwe ji bona meyvandariya roleyên

(zaroyên) şerkerên pir şehametaneyên xwe cî hazir dikir. Êdî hisiya bû ku

tolên jin û zar, kal û xortê şehîdane tê girtin, şad bû. Her wekî xencerek li ser

singê neyaz çiqandî rast, ravesta bû. Ji stêranî niştimanî Agrî ra, ku xortên

kurd bi hevra dixwendin, guh dida, ji gurûr û meznatiya xwe re çend beraber

didît.

Gundên bin piyê Agrî vala kirin, rûniştevanên wan gunda hêdî hêdî bi

pişt girên Agrî hilkişan. Qomandanê tirk, bi gûmana xwe, bi dek û dolab dikare

Bro Heskî bixapîne, ji pişta qoça derxe. Mirovek şand cem Bro, xwast li nav

gundê Helac hevdu bibînin.

Bro li babetî ev çavpêketinî digot : «Ez xwe bi xwe gotim, eva Tirka

dersa şeytan xwendiye. Reng e bi min gilîyin bikin, îxfal kim, bawer kim, xwe

bi destê wan bidim, bona bi dilmancên' ' qomandar her çi go tu eynen bi

min venegerîne, tiştên din bêje. Ez çûm ; qomandar zaf qise dikir, dilmancên

bo min kurt dikir, çend gilî dikir, qomandar dipirsî : «Axa, digo çi ? » Min

digotim hîç tênegihîştim ! Rastî jî wisa bû.

Çaxê dît hîç tênagihêm, go : «Em û hun hemû misilman in. Tu mirovê

xwe kêşaye çiya, dişînî dizî dikin, malê misilmanan tînin. Eva gunahekî mezin

e. Werin itaetê Dewletê bikin, li nav gundê xwe, ligeljin û zaroyên xwe asûde

bijîn Dilmancêna evî bi min got ; mi bi velame gotim : bo qomandara bêje,

evî têgihîştim ! Ez muti'î Dewlet bûm. Min her fermanê Dewletê icra dikir. Li

mala xwe bi asûdegî dijîm, dikandarî dikirim. Hun xwastin min ji mal û mindalê

min dûr xin, çima ? Ev bêedaletiya Dewletê ye ; bona ji zilm û azara

xelas bin, me xaniyê xwe, gundê xwe bi hişt, bi van çiyan penah birin.

Dewleta we nehişt asûde bimînim, meşxûlê kesb û karê xwe bibim. Bona

têrkirina zikê jin û zaran, naçar im mirina xwe bi çav bigirim, belk, pezek bi

dest xim, zikê birçiya têr kim ! Lêbelê hun karbidestên dewlet li pişta masê, li

ser kursî rûdinin, bereketa cêba miletê û kasên dewletê vala dikin. Insafen je,

kîjanî ji me diziya mezin dikin, gunahê kijanî ji me zaftir e

Qomandar mêze kir Bro Heskî nayê xapandin. Eskerê xwe anî li pêşiya

Agrî çadir daçikand. Hevalsengerên Bro zor kêm bûn, li çavnêriya lepandina

esker bûn. Belam nizani bûn, neyar şevê çadirên xwe bi ronahî hiştiye, çiragara

netemiriye, ji tariya şevê kelk girtiye, ji ordûgahê derketiye, çûne dewranî

giran, piştê li penagahên Bro girtiye. Hewa teze piçek ronahî bû ku dengê

top û tifing û metralyoz bilind bû, gule li serê Kurdan barîn. Bro metirsî, talû


(11 - tercûman.)

ka mezina ku qewimiye fehm kir. Hêzên Bro, du bra, du brazî, kur, çend

kurap, çend mal ji xêlî Hesê Sorî, desteyek Mûsa Berkî, peyayên Mihoyê Bekir

û çend pêşmergên Keskoyî bûn. Hemû tifing bi dest, bi hêz çûn pêşiya neyar.

Şer giran bû. Dengê top û tifengan çiyan girti bûn. Agrî dît ku brayê şerkar

û azayê Bro Heskî, Ehmed Axa û brayê Miho Bekir şehîd ketin û Bro Hes

brîndar bû. hêzên neyar beramber roleyên (zaroyên) mêrxas û şerkarên

kurd tab neanî, çokê da erdê, top û tifingên xwe bi destê Kurda hişt, revî. Ag

dîsa dît ku kurên nebezê kurd neyaran dîl girt, paşê bexşî, ta Tirk bêjin

roleyên Agrî mêr in, neyara dîl digrin, diborin, serbest dihêlin.

Pasevanên1 2 Agrî cara ewel daxa çavê bi Tirka didan. Topan ku ji destê

neyar girti bûn, nizani bûn çawa bixebitînin, şarezayê wan nebûn, topê bi cî

hiştin. Ewî, wekî para mezin ji bo çiyayê Agrî hesibandin. Fermandarê tirk ji

bo ev areqeyê şermê, ev şikesta mezin hindik sar bike, bi alîkariya rûniştevanên

rojavayê Agrî, ku li bin fermana wan bûn, bi şevê ciyê veşartina topê

peyda kir, çend ker û çend reşemal û topê, ku bi xaye bû, bir. Mêrên Bro

dereng bi ev reşediziya wan xeberdar bûn, pey ketin kelk negirtin. Şerê

germ di nav wan da neqewimî.

* *

Çekdarên Bro sala 1926 li ser sînga Agrî bi asûdeyî derbas kirin. Her

çaxê da bû ku Temirê ŞEMKÎ, serekê xêlê Şenikan ku li navçeya Tozheyê dinên,

mêrekî çê, Kurdekî têgihiştî, kesê ku ji canê xwe dibore li penavê azadiya

netewayetî, mêrxasî, curet û şehametê li nav hevalan deng dabû, li gel

brayê xwe Şarxo hatin Agrî.

Ser û bendê biharê bû. Agrî her wekû dayika dilşewitî, ji zaryên xwe re

bo parastinê, rûyê singê pirgermê xwe diçespand, kincê kesk li xwe kirî, roleyên

mêrxasên xwe li ser singê xwe hemêz kiri bû.

Şêx Evdilqadir ku yekik ji serekî beşkê kozê Sakan li nav çiyayê Agrî

bû. Sala dûrxistina serokên kurd, dewlet ewî li gel xîzanê bo navçeya

Izmir sirgûn kiri bû, li gel braziyê xwe Salih ew ji ciyê sirgûnê helatin, xwe gihandin

Agrî, beşê kozê Sakan ku li Agrî bendî bûn, tevî wî bûn!

Hewa germ bû, çiya dikari bû mêvan qebûl ke, êdî pêwîst bû Bro pelamar

bike. Rojek beyanî (sibehê) rûniştevanên Bayzîd ji dengên tifinga Agrîya

can bihurin, ji xewa şêrîn şiyar bûn. Bi gotina Romê qaçaxa rêkêlî ser Bayzid

kiri bûn. Ta êvar şer kirin, neqedandin şar rabigirin, zivirîn Agrî. Rabîe Xanim,

jina piçûka Bro, li Bayzîdê mabû. Bro bi sivikî ligel çend şerkeran çû ket

nav şarê Bayzîd, jina xwe girt anî Agrî.

Ev serhîlanîna Dewleta Romê hişyar kir, bi tirsî Agriyan ra rageyand, biryar

daçawa bibe ev agira bitemêre. Destpêka payîza 1927 ; tumenek Rûmî

12 - pasevan : parezgar, muhafiz ; pelamar : êrîş ; pênaw : rêgah, ; kelk girtin : istifade

kirin ; nuwîner : noner temsîlkar ; welam : peyman, mesaj.

xwast ku yekser here' Agrî, hêzên Kurdan belav ke. Rûniştevanên bakûrî Agrî

di îtaeta dewlet bûn. Eskerên Romê ji wî alî hat, qûçên bilindên Agrî girtin, li

neqaba Agrî - nav Agriya mezin û piçûk - çadir çikandin, dest bi şer kirin.

Pêşmergên Agrî jin û zarên xwe piştî sînor bi navçeyê Tambat, nav xêlê

Sakanê Iran şandin, pişta xwe bi sînorê bêlayê (bêterefê) Iran, berê xwe bi

neyar dan..

Pêş hatina neyaran, girtin desteyek pêşmerge ji şarezayên xwe bi çiya

kelk girtin, xwe bi pişta neyar gihandin, dest bi şer kirin. Hinekî Kurdên

Sakanê Iran ji bo alîkariya brayên xwe hatin. Romî bi aliyê nîvro xwe para

kişandin. Pey vê, hin hêzên peyayên Romê ku li etrafê neqeba Agrî şer'dikirin,

hatin revanan bona telafiya paşkêşiya hêzên nîvroyê xwe. Pelamarê giran

kirin, dixwestin xwe bi hêzê nîvroyê xwe bigihînin. Hêzên rojava ên Romê jî

bi wan ra komek dikirin. Şer zehf giran û bêaman bû. Canbêzarên Agrî bi

mêrxasî şer dikirin. Carek hewa qelibî, baranek zor şedîd dest kir barî.

Ewrên reşên stûr rûyê Agrî girtin, ev kuştargeha ji çavdîtin veşart.

Agrî bi hawara lawên qaremanên xwe hatibû. Şergerên kurd ev derefşa ji

dest nedan, niştevan mîna şêr û pilinga lav kuştê pelamar kirin. Çaxê mij bilind

bû, Agrî hate dîtin, hêzên rûmî yên şkestî perakende bû bûn. Kurda çek û

tifing û eskerên rûmî digirtin, belam hewlê wan nebû dîl bigirin. Nav dîlan

çend zabit hebûn ku pey 24 saet berdan, şandin Bayzîdê, azad kirin. Ji ber ku

nanê wan nebû ku zikê dîlan têr kin. Di vî şerî de gelek tifing û fîşek ketin

destên Kurda. Nîşana zaferê li nav şerkarên Agrî diyar bû. gotin ku

dengbêjê xeybî xîtab bi Agrî digot :

Newalên te tejî xûn bû

Xelxele tejî cendek bû

Rast e berî agir tu bûy

îro agir lawêd te bûn.

Hêj dar desteyê têkşkanî Romî Agriyê bi nehiştî bûn serokatiya

Romî agadar bû ku Ihsan Nûrî jî li nav Kurdê Agrî ye.

Ihsan Nûrî bi bîst siwarên Heyderî û kurxaltê wî Şêfdîn Beg, kurê reîsê

berî Fethullah Beg merhûm û çend mêrên Hesenî, bona dîtin û zanîna wezê

efkarê Kurda sînorê Tirkiyê bihurî, bi navçeyên Heyderan û Hesena çû bû, li

nêzikî Xenis bihîst ku Romî ordî şandiye ser çiyayê Agrî, zivirî, xwe gihand

Agrî.


IHSAN NÛRÎ Kî ?

Ihsan Nûrî ji Kurdên Bedlîsê, ji kozê Cibran bû. Yek ji zabitên kurdê regezî

Turkiye bû. Çar sal berê li şarê Bayzîdê qomandarê hêzên sînorê Turkiye-

Iran bû. Navçeya Agrî baş nas dikir. Noke li nav rêzê parastina mafê netewayê

kurd û dawaya hildana hakimiyeta Romê ji temamê Kurdistan bû.

Ihsan Nûrî li sala 1919 li nav nuwînerên zabitên garnîzona Stenbol bû,

bona yaride daye Mustafa Kemal Paşa, bi paldanî ev civat bi yek alay hêz ber

ziddî dewleta Ferîd Paşa, ku neyarê HêzênMillî bû, isyan kir, suqutê dewleta

Ferîd Paşa ra zudtir kir. Ji nafermanê û hêzê çekdarê xwe dest kêşa. Karên mihîmî

din ku li ordu kirî û konferansên şerê ku li navendên du tûmen, li nav şarên

(bajarên) Igdir û Sêrtê da bû, di nava ordiyê da deng dabû. Paş çêbûna

Komara Turkiyê, dît wadên azadî ku li Kurdan dabûn rast derneketin. Tev

Komîteya Serbixoyî Kurdistan ku li nav şarê Erzurûm, li bin seroktiya Xalid

Begê Cibranî, qomandarê tumenê eşaîr dizî va çê bû. Li sala 1924, li gundê

Beytuşşebab nêzîkî sînorê Irak, li gel çar zabitên kurdnejad Ramî Rasim,

Tewfîk Xorşîd, Alî Riza Beg bo serbexoyî Kurdistan qiyam kirin, belam

şikest xwarin. Alî Riza Beg ket destê Romê.

Min postekê esker ji xortên nebezê kurda da çêkirin, ala Kurdistanê serbixoyî

ra li qoçên Agrî daçiqand. Hêzê şkestxurî Romî ku li etrafa bajêrê Bayzîd

bûn, ji ber ala azadî kurd diçûn, dûr diketin. Pasevanên qaremanên Agrî ev

ala ji dûr ve hurra dikişan, çepleyan didan. Li çaxê, li Agrî teşkîlateke eskerî,

îdareyeke Kurdî hebû. Ala Kurda bi pêl dida ; bi ev çeşnebezê nîvroyê

Agrî kete bin deselatê idareya Kurdistana Aza. Şerkeranên Agrî ji zafera

mezin şadûman bûn, bi dengê gurr û bilind ku çiyayan dihejand marşa neteweyîya

xwe dixwendin, digotin :

Şerq û xerb bask vegirtiye

Ser singê xwe lav girtiye

Kurda re tu kabe bûyî

Hilbe Agrî, hilbe Agrî !

Gundên aliyê çiya bi destê tekoşêranên kurd dîsa ava bûn.

Çaxê ev şer li Agrî da bû, li ciyê dûr da Kongreke mezina netewayetî

kurd li hev civiya bû, komîteyek bi navê Xoybûn - Istiqlal - teşkîl kiri bû.

Ihsan Nûrî komsêrê fevqeladeyê eskerî helbijartin, idara şer sparti ne wî.

Qaremanên kurd dan ser riya Agriyê. Ferzende Beg ku ji eşîra Hesenî

û di dema şerê Şêx Seîdê Mezin da bajêrê Melazgirtê ji destê Romê derxistibû,

ligel brayê xwe Kazim Beg, kurapê wî û çend mêrên Hesenî xwe gihandin

bi Agrî. Xalis Beg, kurê Abdulmecîd Begê Sipkî, Taceddîn Beg, ji serokên

xêlê Zerkî, Edoyê Ezîziyê Heyderî, reîsek canbêzaran, Ehmedê Hacî

Bro ligel çend brayên xwe, Seyid Abdulwehab Efendî û kurapê Seyid

Resûlê Berzencî ku ji ciyê durxistina xwe, Izmîr, helati bûn, yek li yekî

hatin Agirî.


(Dumahîk heye)

JI KOVARA HÊVÎ : HEJMAR 2/GULAN 1984

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder