26 Ekim 2010 Salı

Ağrı isyanları (özet)



KOCBERÎYA KURDAN
Dewleta Tirk serhildana agirîyê di sala 1931`de bi wahset û hovîtîkî pir mezin cewisandin, 660 gund wêrankirin, 15206 xanûman sewitandin, nêzîkî 15000 insanê guneh (zar û zêc, pîr û kal) qetilkirin dilê wan bi vê jî rehet nebû gelek malbatên welatparêz mecbûrê kocberîyê kirin wana mal û mulk, gund û bajarên xwe hîstin ji Bazîdê berê xwe dan Izmirê, di rê de gelek ezîyer û cefa kisandin. Gelek kesên wan telefbûn lê belê pistî ku gîhistin Izmirê memûr û ticarên Tirkan bi hîle û dolaban hercî pere û zêrê wanê hebû jî wan satandin…

KÜRDISTAN´DA MECBURI ISKAN
TC ordusu Agirî baskaldirsini 1931 yilinda vahsi bir sekilde bastirarak 660 köyü yerle bir etmis 15206 evi yakarak kül haline getirmis 1500 masum insani katlederek barbarligini dünyaya ilan ettikten sonra, bölgede kalan yurtsever Kürtleri Anadoluya sürgün etmistir. Mecburi isakana tabi tutulan Bayazıt'lı aileler Izmire gidene kadar yolda çektikleri binlerce eziyet ve cefadan sonra Izmirde devlet memurlari ve tüccarlari tarafindan zorbela ellerinden kalan para ve altinlari dolandiricilikla ellerinden alinmiştir…

22 Ekim 2010 Cuma

Celadet û herb


09/05/2010 - 06:52



Rênas Jiyan
renasjiyan@yahoo.fr



Her çend Celadet herî pir weke nivîskar û rewşenbîr di “bîr”an de cih girtibe û hatibe zanîn jî aliyekî wî yê şervaniyê jî heye; ango wî herdu alavên şerî çek û pênûs baş fahm kirine û ew baş bi kar anîne; ew hem wêjevan û hem jî şervan e.

Her çend Celadet herî pir weke nivîskar û rewşenbîr di “bîr”an de cih girtibe û hatibe zanîn jî aliyekî wî yê şervaniyê jî heye; ango wî herdu alavên şerî çek û pênûs baş fahm kirine û ew baş bi kar anîne; ew hem wêjevan û hem jî şervan e.
Di 1912’yan de gava ku bavê wî Emîn Alî Bedir-xan weke karmendekî osmanî li Edîrneyê mufettîşiya maliyeyê kiriye wan weke malbat “Herba Balkanan” dîtiye. Dîtin û jiyîna vê herbê kiriye ku Celedet ligel birayê xwe Kamîran Alî Bedir-xan’î li ser “Herba Balkanan” bi navê “Edîrne Sukûtunun Îçyuzu” pirtûkeke herbê binivîse û yekî weke Abdullah Cevdet’î jî di bin bandora xwe de bihêle. Di vê pirtûkê de Celadet teorîsyenekî herbê ye, ji kitekitên herba Balkanan bigirin heta bi sedema ketina Edîrneyê wî/wan hemû rewşa herbê vegotiye. Her çend ew di vê pirtûkê de, a ku li ser stratejiya herbê hatiye nivîsîn, weke alîgirekî osmanî yê fanatîk xuya bike jî ji epîgarafa ku wî ji Ehmedî Xanî girtiye û her wekî din hêlên pirtûkê mirov pê derdixe ku hîn ew ji wê çaxê de xwedî jêhatîbûneke wêjeyî û xwedî hestên neteweyî ye. Teorîsyeniya wî ya vê pirtûkê bi îhtîmaleke mezin dê di artêşa osmaniyan de cih jê re vekiribe û ji bo serbazbûna wî ew ê jê re bûbe referanseke baş. Wî weke serbazekî di sala 1917’an de di nav artêşa osmanî de di eniya Qafqasyayê de şer kiriye. Lê ne serbazekî weke Celadet’î, meraşalekî weke Napoleon’î ji gorê rabûya jî ji bo xelaskirina dewleta osmanî êdî bê fêde bû. Dewlet û artêşa osmanî têk diçin û Kemalîst tên serî. Berê Celadet’î ber bi Ewropayê, ber bi Almanyayê ve ye. Sirgûna ku ji hemû malbata Bedirxaniyan re “matrîs”î kiriye li Almanyayê di xwendina Celadet’î ya zankoya dadmendiyê de wî di nav lepên xwe de diguvêşe. Celadetê şervanê “peyv”ê û şervanê “çek”ê derbên gelekî giran ji şerê “jiyan”ê dixwe. Bê xwarin birçî û bê ardû qefilî, lepik di destan de bi zimanê almanî gotarên weke “Li Kuristanê Nêçîrek” û hwd ji kovarên almanî re dişîne û bi zorê debara xwe dike. Piştî bihurandina sê salên bi zehmet ku di şerê jiyanê de jî serfiraziyekê bi dest dixe digihîje Misrê û ji wir jî tê Sûriyeyê.
Li Sûriyeyê, hemû jêhatîbûn û azmûna xwe ya şeran (şerê çekdarî, şerê rewşenbîrî û axir şerê jiyanî) dike yek û di 1927’an de “Xoybûn”ê ava dike (dikin). Rêxistina Xoybûnê, şerekî li Agiriyê dide destpêkirin. Teorîsyenê vî şerî Celadet e, êdî ew ne ji bo xelkê ji bo xwe şer dike. Lê bi rastî jî gava ku mirov bala xwe dide vî şerî, mirov tiştine ku di şerên (serhildanên) kurdan ên berî wî de qet tune bûne dibîne. Weke mînak di vî şerî “stratejî”yek, “plansaziyek”, “sîstematîkbûnek”, “aqilmendî”yek, “netewetî”yek heye. Ev şer ji hestên gelî yê ji nivkê ve fûriyayî û rengê serhildanekê girtî bi wêdetir, li gorî plansazî û aqilmendiyekê hatiye pêşnûmakirin. Li Helebê “biryargeh”eke ku talîmatan bide, Fermandarekî weke Îhsan Nûrî yê ku ji bo vî şerî hatiye hilbijartin, yekîneyên leşkerên organîzebûyî, aleke kurdan a ku kurd li bin bicivin, hesabkirina lojîstîk û hwd hene. Her weha fînansekirina vî şerî jî hatiye pêşnûmakirin, bi alîkariya bolşewîkan ji “Tevgera Kêmarên Navneteweyî” ya ku navenda wê li Odessayê ye fonên baş hatine bidestxistin. Ji xeynî wê bi Partiya Taşnak a Ermenî tifaq jî hatiye çêkirin û soza alîkariya pratîk jî hatiye bi destxistin.
Herêma Agiriyê jî ne li gorî rasthatinekê, li gorî aqilmendiyekê hatiye hilbijartin, ji ber ku ev herêm hem dikare şerrvanan derxe, hem ji bo ku çiyayî ye li hemberî dijminî dikare tevgera şervanan hêsantir bike û hem jî ji ber ku di sînorê Îranê de ye dikare lojîstîkê pêk bîne û di tengasiyekê de bi derbaskirina sînorî xetereya heyî berteraf bike. Ji ber vê pêşnûma, aqilmendî û stratejiyê, şer baş dihere û serhildan dibe yek ji serhildanên kurd a herî temendirêj. Serhildan ji teref dewleta tirkî ve ancax di 1932’an de bi zorê tê vemirandin. Heger Tirkiyeyê Îran mecbûrî guherîna sînoran nekira û Îranê sînorê xwe yê çiyayê bakurrojhilatê Agiriyê bi berdêlstendina erdên Kutur û Bezirganê bi Tirkiyeyê neguherandina ne mimkûn bû ku tirkî bi ser biketa û serhildan bişkesta.
Şervaniya Celadet’î ji disîplîna wî ya nivîsê re dibe bingeh û bandorê lê dike ku şanoyeke herbê ya bi navê “Hevind”ê binivîse.

Helbestên Komkujîyê Gelîyê Zîlan û Agirî

Kurdé xayîn pîs û xabis
Îman tune bûne milîs
Dîsa divên emin reyîs
Namûs firot kes naçe cem
Erdén kurda yé muqaddes...

13 Ekim 2010 Çarşamba

Werdeka Avê


Rojekî çend Heval cîhekî rûniştene hevûdû re qirf û henekan dikin

Hevalek dibêje hevalno hûn zanin mêrên Sorî (Êleke ji herema Agirî) salê çend cara serê xwe dişon ?

Bi hevra gotin :

Na welle em nizanin.

Li wir mêrekî Sorî hebû, hemûya bi hevre wî pirsîn, gotin, “ Apo! Tu di salekde çend çara serê xwe dişoyî” ?

Mêrê Sorî got, Ez carek di hilgêrê (çûyîna zozanan) da
Carek jî di dagêrê de (zivirindina zozanan) serê xwe dişom. Lawo Apê we wek werdeka avê ye :)

Berhevkar Nîhat

Ve Ağrı Direnişinin Efsanevi ismi Reşo (Reşokê Silo) Öldürülüyor!

(Bu fotoğraf bir ilktir. 1931)
Ve Ağrı Direnişinin Efsanevi ismi Reşo (Reşokê Silo) Öldürülüyor
Sedat Ulugana'nın Hazırlanan( Ağrı Kürt Direnişi ve Zilan Katliamı) Kitabından

12 Ekim 2010 Salı

Serhildananên kurdan-I-


Serhildana Babanan a herî mezin di sala 1806’an de, bi serokatiya Evdirehman Paşa çêbû. “Kurdên Babanî li Silêmaniyê li hemberî Osmaniyan serî hildan û Osmaniyan têk birin û desthilatdariya herêmê ket destê wan

04/10/2010




Mihemed Ronahî

BABANÎ

Merheba xwendekarên hêja, Ez ê ji îro û şûnde her duşemê bi quncikê xwe yê bi navê “Deqerû” derkevim pêşberî we û yên di heqîba xwe de bi we re par bikim. Ez ê bi dosyeyeke taybet dest bi nivîsên xwe bikim. Dosyaya Serhildanên Kurdan dê wek rêzenivîsekê ji Babaniyan heya PKK’ê dê bidome.
Ez ê wekî civaknasekî kurd hewl bidim ku bi nêrîneke sosyolojîk berê xwe bidim dîrokê û yek bi yek li ser têkoşîn, serhildan û berxwedanên kurdan ên li hember neyaran rawestim. Ez ne dîroknas im, agahiyên min ên dîrokî ne agahiyên akademîk in, min ev agahî ji çavkaniyên heyî bi dest xistine û bi vê xebatê mexseda min ne aşkerakirin û ronîkirina dîroka kurd e. Bes min mexsed ji vê xebatê analîzeke sosyolojîk e li ser dîroka me, da ku karibim bi lêkolîna li ser serhildanên kurdan perspektîfekê bidim xwendekêr.
Em ê serhildanên kurdan ji Mîrektiya Babanan bidin destpêkirin. Di dema avabûna Mîrektiya Babanan de Kurdistan di bin dagirkeriya du dewletan de bû. Osmanî û farisan Kurdistan di nîvî de li hev par kiribûn. Mîrektiya Babanan di sînorê herdu dewletan de, li Silêmaniyê ava bû. jixwe ev bajar ji alî vê mîrnişîniyê ve hat avakirin û navê xwe jî ji Baba Silêman digire. Avakar û damezirînerê vê mîrektiyê Baba Silêman e. Sedema mezinbûn û pêşketina Mîrektiya Babanan herî zêde ji dest erdnigariya mîrnişîniyê ya stratejîk bû. Lewre mîrektî di nava herdu dewletan de bû û her carê ji van herdu dewletan bi yekê re li hev dixist. “Mîrektiyê siyaseta xwe jî li gorî vê yekê pêkdihanî. Baş dizanîbûn ku ji van herdu dewletan kîjan pêşkeve dê hewl bide ku Babanan ji holê rake.” Ji ber vê yekê jî Babaniyan her carekê xwe dida aliyekî, bi yê din re şer dikir.
Ji mîrekên Bebeyê Bekir Beg çav berdabû Kerkûkê. Ji lew, di nava wî û Osmaniyan de şer derket û Bekir Beg hat kuştin (1716). Baban pênc salan di bin desthilatdariya Osmaniyan de ma. Piştre Xane Paşayê biraziyê Bekir Begê bi dewleta Osmaniyan re li hev kir û di sala 1721’ê de heya derekê dîsa welatê Bebeyê xist bin destê xwe. Ji ber ku Xane Paşa bi Osmaniyan re çû sefera îranê îdareya Erdelanê jî ket bin destê Babanan. Lê di şerê Xanê Efxanî û Osmaniyan de ji ber ku Xane Paşa aligiriya Xanê Efxanî kir û bû sedema şikestina leşkerê tirkan. Heta destpêka dewra Nadir Şahê Îranê, îdareya Erdelanê di dest Xane Paşa de ma û Baban jî di dest Xalid Paşayê kurê Bekir Beg de bû. Di dema Xalid Paşa de mîrektiya Baban û Soran dest bi şer kirin û bi vî awayî Koy ket destê Bebeyê. Nadir Şah di 1730’an de Erdelan ji destê Babanan stend û di sala 1743’an de hakimiyeta Bebeyê xist destê Selîm Paşayê kurê Bekir Beg. Di heman demê de Osmaniyan jî Silêman Paşayê Kurê Xalid Paşa kirin hakimê Bebeyê. Ev yek bû sedema qirkirinên giran û şerê navxweyî. Ji Silêman Paşa û şûnde jî gelek nav hatin ser desthilatdariya mîrektiyê, em dikarin dûr û dirêj behsa wan bikin lê ji ber ku nivîs dirêj nebe ez dixwazim bes vê yekê bêjim ku ji Silêman Paşa û vir de taybetmendiya Babanan ya herî bi nîşan şerê navxweyî û malbadî bû. lewre gav birayan bi hev re şer dikirin, gav jî vê mîrektiyê bi mîrektiyeke din ya kurd re şer dikir. Evdirehman Paşa mîrê Babanan yê herî hêzdar û domdar bû. Di nava bîst û çar salan de sê caran bi Osmaniyan re şer kir. Du caran li derbenda Baziyan, carekê jî li nêzî Kifriyê bi leşkerên Osmaniyan re şer kir. Di dawiyê de Bexda girt, lê walîtiya Bexdayê nekir. Di derbarê walîtiya Bexdayê de wiha gotibû: “Rast e, ez walîtiya Bexdayê bikim ez ê mezintir bim, lê ez tasek ava welatê xwe nadim bi tevahiya welatê romê”
Dema Babaniyan ya herî hêzdar di mîrektiya Evdirehman paşa de ye. Sînorên vê mîrektiyê di dema xwe ya herî hêzdar de li bakur xwe digihîne Koy û Baneyê, li başûr xwe digihîne Kifrî û Qeretepeyê. Babanî bajarên wek Silêmaniye, Kirkûk, Hemedan, Koysancak, Qesra Şêrîn û Zehewê bi dest dixin. Heta Longrîk di kitêba xwe de dibêje “Împaratoriya Babanan”. Babanan di dîroka berxwedana xwe de tim li hember du neyaran şer kirin: Osmanî û Îranî. Osmanî û Îraniyan baş dizanîbûn ku dê nikaribin bi şerê sor wan têk bibin. Ji ber vê yekê jî tim berdanhev xistin nava vê malbadê û bi vî awayî xwestin hêza wan bişikînin.
Serhildana Babanan a herî mezin di sala 1806’an de, bi serokatiya Evdirehman paşa çêbû. “Kurdên Babanî li Silêmaniyê li hemberî Osmaniyan serî hildan û alayiya Osmaniyan têk birin û desthilatdariya herêmê ket destê Evdirehman Paşa. Li piştî têkbirina vê alayiyê Osmaniyan êrîşeke din jî birin ser Babanan. Li derdora Kifriyê leşkerên Osmaniyan û Babanî ketin şer. Ji ber ku birayê Evdirehman Paşa, Xalid paşa û hinek merivên Evdirehman Paşa îxanet li wî kirin, Babanî têkçûn. Vê serhildana di serokatiya Evdirehman Paşa de, du salan li ber xwe da. Li dû vê serhildana mezin, di sala 1812’yan de kurê Evdirehman Paşa, Ehmed Paşa ji nûve serî hilda li hemberî Osmaniyan. Ehmed Paşa artêşa xwe ji çek û topên nûjen pêkanî bû û gelek leşker li xwe civandibûn. Bi vî rengî ajot ser Bexdayê lê hinek bûyerên ku Ehmed Paşa gumana wan nedikir qewimîn. Apê wî leşkerên girêdayî xwe ji artêşê girt û veqetiya çû aliyê dewleta Eceman. Di heman demê de Silêmanî jî dagir kir. Birayê Ehmed Paşa jî bi waliyê Bexdayê Necîp Paşa re tifaq danî.” Ji ber van sedeman herdu serhildanên Babanan yên mezin negihan serî û Babanî bi vî rengî têkçûn.
Ji herdu serhildanên Babanan meriv dikare çend mînakan hilbijêre ku ew mînak dê di pêşerojê de jî gelek caran bibe sedema têkçûyîna raperîn û serhildanên kurdan. Mînaka yekem îxanet e, ya duyem jî şerê navxweyî ye. Bi rastî jî em ê di serhildanên din de jî bibînin ku ev her du mînak dê her car derkevin pêşiya me.
1 C.J.Edmonds: Kurtler, Turkler, Araplar, rp:83
2 Dr.Kaws Kaftan:Baban, Botan, Soran, rp:15
3 M.Emîn Zekî Beg: Dîroka Kurd û Kurdistanê, rp:544 Dr.Kaws Kaftan:Baban, Botan, Soran, rp:22 Dr.Kaws Kaftan:Baban, Botan, Soran, rp:19 Ethem Xemgîn: Kurdistan Tarîhî, rp:516
mihemedronahi@hotmail.com

Serhildananên kurdan-II-


Mîrektiya Soranan mîrektiyeke Kurdistanê ya kevnar e.

11/10/2010




REWANDÛZÊ

Mihemed Ronahî

Mîrektiya Soranan mîrektiyeke Kurdistanê ya kevnar e. Ev mîrektî ji bera kurdan a bi navê Rewandûzê ye û kurdekî navdar ê wekî Selehedînê Eyûbî jî ji vê berê ye. Vê mîrektiyê di dema Mîr Mihemed de xwe gihandiye asta xwe ya herî hêzdar. Mîr Mihemed ango bi nasnavê xwe Paşayê Kor, di sala 1788’an de li Rewandûzê ji dayik dibe. Ji ber ku çavê wî yê çepê kor bû, jê re dihat gotin Paşayê kor. Mîr Mihemed di sala 1813’an de serokatiya mîrektiyê ji dest bavê xwe Mistefa Begê digire. Di hinek çavkaniyên din de jî tê gotin ku Mîr Mihemed mîrektiyê bi darê zorê ji bavê xwe digire. Mîr Mihemed mîrektiya xwe gav bi şerê navxweyî, gav jî bi şerê neteweyî yê ku li hember neteweyên din dide, mezin dike. Di sala 1818’an de serfiraziya mîrektiya xwe îlan dike û ji bindestiya Osmaniyan derdixe mîrektiyê. Li ser navê xwe xutbeyê dide xwendin û diravan çap dike. Di dîroka kurdan de gelek mîrektî hatine û çûne lê stêrka tu mîrektiyekê weke mîrektiya soranan zû nebiriqiye û zû netemiriye. Mîrektiya soranan berê êrîşî mîrektiyên herêmê dike. Wek mînak mîrektiya Amediyê ji vana yek e. Dûre mîrektiya Babaniyan dikeve bin desthilatdariya Soranan.
Li dû dagirkirina Babanan di 1933’yan de Akrê, Mêrdîn û Amed jî bi dest xistin. Herêma Behdînanê jî bi temamî ket destê Soranan. Mîrektiyê di demeke kurt de hêza xwe mezin kir û hejmara artêşa xwe gihand dora 50 hezar leşkerî. Yekem car artêşeke bi rêk û pêk ji alî Mîr Mihemed ve tê avakirin. Ji pêncî hezar leşkerî 20 hezar her dem ji bo şer amade ne û bi her tiştê xwe wek leşkeran dijîn. Lê yên mayî di bin serokatiya serokeşîrên xwe de tevlî artêşê ne.
Bi fermana serokeşîrên xwe ew jî wek leşkeran amadeyî şer dibin. Ev artêş di bin fermandariya pênc kesî de tê meşandin. Ango ji bo rêvebiriya artêşê pênc serleşker wek lijneyekê artêşê bi rêve dibe.Mîr Mihemed jî serokê artêşê yê giştî ye. Yekem car di dema wî de leşkerên artêşa kurd ji bo perwerdehiyê diçin ewropayê. Mîr Mihemed ji ber ku yekî otorîter bû him li ser eşîrên herêmê û him jî li ser neyarên mezin tirsa wî tim hebû. Ji ber vê otorîteriya xwe gelek neyarên navxweyî jî ji xwe re peyda kiribû. Bo ku xwe ji van neyaran biparêze tenê ji bo parastina wî sê hezar parêzvanên wî yên taybet hebûn. Ango sê hezar peyayên wî hebûn li dorê.
Wê demê ji ber ku Osmanî jî bi serhildana waliyê Misrê Mehmed Elî Paşa re mijûl bû gelek hêz wenda kiribû. Lewre Mehmed Elî Paşa Misr û Surî girtibû ji destê Osmaniyan. Ev yek jî bûbû sedema rihetiya Mîrektiya Soranan. Lê Osmaniyan dema mezinbûna hêza Soranan dîtin, fam kirin di pêşerojê de wê êdî nikaribin bi vê mîrektiyê. Lewre Mîrê Kor ango Mîr Mihemed hêzên xwe yên leşkerî di heman demê de bi çek û topên nûjen jî xemilandibû. Yekem car mîrektiyeke kurd bi Mîr Mihemed dibe xwediyê topan.
Her çawa Osmanî bi Mehmed Elî paşa re di şer de bûn Îranî jî wê demê bi Oris re di şer de bûn û nikaribûn berê xwe bidin vê mîrektiyê û bi wan re şer bikin. Di vê navberê de Mîr Mihemed bi Mehmed Elî Paşa re peymana dostaniyê jî îmze kiribû. Lê bi têkçûna Mehmed Elî Paşayê Misrî ji bo mîrektiyê jî rojên xeternak dest pê kirin. Li gel faktorên siyasî hinek sedemên din jî bûn sedema rûxandina vê mîrektiyê. Mîrê Kor ji ber ku di demeke kurt de gihaştibû hêzeke mezin vê hêzê serxweşiyek dabû wî û ne tenê bi neyarên xwe re şer dikir, di heman demê de bi eşîrên derdorê yên kurd re jî şer dikir. Bi vê boneyê neyar li xwe zêde kiribû.
Di sala 1835’an de wayliyê Sêwazê Reşîd Paşa bi hêzeke mezin berê xwe da vê Mîrektiyê. Wayliyê Bexdayê Elî Riza Paşa û wayliyê Musilê Mihemed Paşa jî hêzên xwe bi yên Reşîd Paşa re kirin yek û li gel her sê artêşan hinek eşîrên kurdan jî gihandin xwe û êrîş birin ser vê mîrektiyê.Li dû têkoşîneke mezin di Tebaxa 1836’an de Rewandûz rûxiya û mîrektî dîsa ket bin desthilatdariya dewleta Osmaniyan. Mîr Mihemed Mişextî Stenbolê kirin, lê bi rê de kuştin.
Ez dixwazim ji sedemên rûxandina Soranan çend heban diyar bikim. Ya yekem; digel hêza xwe ya çekdarî mîrektî ji alî siyasî ve ne pêşketî bûn û ji mercên siyasî sûd wernegirtin. Ji alî taktîkê ve jî gelek xeletî hatin kirin. Wek mînak dema bi Osmaniyan re di şer de bûn di heman demê de eniyeke şer bi îraniyan re jî vekirin û bi wan re jî lev xistin. Li aliyekî din faktora olî li ser rûxandinê tesîreke mezin kir. Lewre di dema wî de gelek kurd jixwe tevlî artêşa wî nebû heta bi ser de li dijî wî şer kir. Sedema şerkirina wan baweriya wan a olî bû. Lewre wê demê osmaniyan bi arava Meleyekî di nav gel de navdar yê bi navê Mela Hadî fitûyek derxistin.
Di fitûya wî de dihat gotin ku Mîr Mihemed li hember şerîetê serî rakiriye. Vê yeka bûbû boneya ku gel xwe bi wî ve negire. Lê di eslê xwe de Mîr Mihemed jî kesayetekî olî bû. Lewre wî bixwe jî di medreseyên kurdistanî de xwendibû û aliyê wî yê olî gelek bû. Jixwe heke ne ji vî aliyê wî bûya dê ew qas piştgirî negirta ji derdora xwe. Hasilî em dikarin di vir de bêjin ku him di têkçûna wan de him jî di pêşveçûna wan de faktora olî faktoreke mezin bû. Sedemeke rûxandina Soranan ya din jî ev bû; li şûna ku bi mîrektiyên kurdan yên din re destbirakiyê pêşvebibin, bi wan re şer kirin. Ji van mîrektiyana yek mîrektiya Botaniyan bû. Bedirxan Begê Botanî di wê demê de gelek hêzdar bû lê ji ber ku Mîrê Kor êrîş bir ser wan hêza wan jî ya xwe jî şikand.
1 Dr.Celîlê Celîl: XIX.YY Kürtler
2 Xemgîn, Ethem: Kürdistan Tarihi
3 Torî: Tarihte Türk-Kürt ilişkileri
4 Dr. Kaws Kaftan: Baban, Soran, Botan
5 Torî: B.N(Berhema Navborî), rp:169 mihemedronahi@hotmail.com

Rêxistina Xoybûnê û felsefeya wê



Xoybûn piştî Serhildana Şêx Seîd a ku di bin kontrola Rêxistina Azadiyê de bû, têk çû; Li Sûriyeyê ji alî rewşenbîr û pêşengên kurdan ve hate damezirandin. Xoybûnî dixwestin ku kurd ji bo yekitiyê têbikoşîn daku welatê xwe ji bin mêtingeriya kemalistan rizgar bikin

12/10/2010




REMEZAN OLÇEN

Di amblema ku xoybûnî ji xwe re hilbijartine de; şûr, pênûs, simbila genim û roj heye. Ew sembolên ku ji bo amblemê hatine niqandin jî dema ku yek bi yek bê analîzkirin û nirxandin dê mantalîte û felsefeya Xoybûnê raxe pêşberî çavên me. Lê beriya ku em dest bi nirxandinek li ser sembolên di amblemê de cih digirin bikin, lazim e em dem û dewrana ku Xoybûn lê hatiye damezirandin bi bîr bînin. Xoybûn ango serxwebûn, gelo li cîhanê tu gelek heye ku di dîroka wî de peywa serxwebûnê ewqas hatiye dubarekirin? ev bi serê xwe tiştekî seyr e. Belê em zêde ji mijarê dûr nebin; Xoybûn piştî têkçûna Serhildana Şêx Seîdê Kal li sirguniyê Li Sûriyeyê ji alî komek rewşenbîrên ku ji zilm û zordariya komara tirk ango ji kemalîstan rewiyan ve û çend endamên rêxistina ermeniyan a bi navê Taşnak ve hate damezirandin.
Kongreya Xoybûnê ya yekemîn di 5’ê cotmeha 1927’an de li Bhamdûna Lubnanê li mala Vahan Papazyanê tê li dar xistin. Ku xoybûnê ji vê kongereyê re dibêjin; “kongereya Neteweyî ya Kurd” di vê kongeryê k udu hefte dewam dike de Celadet Bedirxan wekî serokê Xoybûnê tê hilbijartin. Di kongereyê de rêziknameyek ku bi qasî 34 xalên wê tê zanîn tê nîqaşkirin (ev rêzikname di sala 1928’an de hate aşkerakirin), sonda biratiyê û encamnameya kongereyê armanc û çawaniya rêxistinê radixin berçavan. Balkêşiyek rêxistinê jî ji bilî kurdan bi tu awayî endam qebûl nekirine.

Biryarên di kongerya yekemîn a Xoybûnê ve hatibû girtin ev bûn:
1. Helkirina hemû komeleyên kurdî yên hene û pêkanîna komeleyeke kurdî ji hemû endamên kevin kom bibin û rê li ber endamên nû vekirî be.
2. Serhildanên li dijî komara Kemalîst dirêj bikin, ta yek leşkerê tirk li ser xaqa kurdan nemîne.
3. Berî pêxistina agirê şoreşa giştî, li ser van xalên jêrîn biçin:
a) Ji bo hemû hêzên niştimanî ên kurdî, pêşewayê giştî destnîşan bikin.
b) Rêxistina hemû hêzên şoreşgêrî li rêbazên leşkerî û cengawerî de baştirîn çekên şervanî di destên şoreşgêran de bin.
c) Ji şoreşê re melbendeke giştî bê nîşankirin û ji bo hêza serkirdayetiyek bilind di çiyayekî ji çiyayên Kurdistanê ên bilind de bê danîn.
4. Ligel dewleta Îranê û bi gelê faris re peywendiyên biratî û xweş girêdin.
5. Bi herdu dewletan (Sûriyê-Iraq) re peywendiyên xwe girêdin û ew mafên li gora seqihên çavdêrî ku peyman û rêkevtinên dewletî bi kurdan dabûn, besin û doza tu mafên siyasî yên din ji herdu dewletan nekin.

Di rêziknameya Xobûnê de 5 xalên pêşîn ev bûn:
Di 5’ê cotmeha 1927’an de bi biryara 1’emîn Kongreya Neteweyî ya Kurd bi navê Xoybûnê rêxistinek neteweyî ya kurd hate damezirandin.
Armanca rêxistinêew e ku kurd û Kurdistana di bin mêtingeriyya komara Kemalîst de ye bi sînorên xwe yên xwezayî û neteweyî bên rîzgarkirin û damezrandina dewleta Kurdistanê ye.
Ji bo vê armancê ew ê rêxistin kurdan li bin banekê li hev bicivîne û li ser esasên berjewendiyên neteweyî dê bi netewe û kesên xêncî kurdan re jî tifaq bê çêkirin.
Şert û şirûtên endamtiyê:Her kurdê ku şert û şirûtên rêziknameya rêxistinê û sonda neteweyî bi cih bîne dikare bibe endamê Xoybûnê. Her kesê ku bibe endam lazim e aîdatên xwe yên mehane razîne.
Her kurdê ku endamtiya wî bê qebûlkirin lazime li hember heyeta peywirdar sonda jêrîn bixwîne:“Her fermana ku ji alî kesên berpirsiyar û heyet bide min, li ku derê û çi wext dibe bila bibe qebûl dikim, ji bo ew fermana hatî dayîn bi cih bê çi ji destê min bê ez ê bikim ku di vê riyê de hewce be ez ê canê xwe jî bidim û tu carê ji bo bi cih anîna peywirê nanayî nekim. Ji bo armanca neteweyî bi cih bê, ez ji rêxistên an komeleyên ku endamên wan im vedikişim, bi tenê ji bo Xoybûnê xebat û têkoşînê dimeşînim. Çi amûr û alavên di destên min de hebin ji bo fermanên rêxistênê ez ê di destê xwe de amade bihêlim û xênc jifermana rêxistinê ez ê bi fikrê xwe çi li ser navê xwe çi li ser navê rêxistinê tu tiştê nakim mû fikir beyan nakim.Hem ji ber endamtiya rêxistinê û hem jî ji ber fermanên rêxistinê çi tiştên nepenî ku ez pê dizanim ez ê li tu derê îfşa nekim. Dema kum in ev nepeniyan aşkera kir rêxistin çi fermanê bide kut ê de serjêkirin jî hebe ez ê pê razîbim û hewce be ez ê vê cezayê bi destê xwe bi cih bînim li ser şeref û namûsa xwe soz Didim. Welleh Bîlleh.”

Di dîroka Xoybûnê de metoda xebat û çalakiyan
Xoybûnê, dest bi kar û xebata xwe ya neteweyî kir û bi serokên ‘eşîran, serdarên siyasî û bi malmezinên kurdan re têkilî girêdan û bi hev re dan û stendin; da ku li dema pêwîst amade bin. Xoybûn roj bi roj xebata xwe berfireh kir û bi kurdên derveyî welêt re têkilî girêdan.
Nûner û endamên Xoybûnê li her çar perçên Kurdistanê û li derveyî welêt (Ewropa-Amerîka) çêbûn. Peywendî di navbera serkirdayetiya Xoybûnê û perçên Kurdistanê yên din de çêbûn.

Xebat û çalakiyên Xoybûnê di warê leşkerî de: Bi rastî em nikarin xebata Xoybûnê û şoreşa Araratê ji hev veqetînin, ji ber ko li dora çar salan (1927-1930) bi hev hatibûn girêdan. Em dikarin bibêjin ko berdewamkirin û geşkirina agirê şoreşa Agirî pareke mezin jê keda rêxistina Xoybûnê bû.
1. Şoreşa Agirî: Ihsan Nûrî paşa serkêşiya şoreşa Agirî bike, û ala kurdî û durişma civata Xoybûnê jê re rêkirin. Serokê şoreşa Araratê ev duriştimê ha kiribû nîşana efserên xwe û çiyayê Agirî kiribû nîşana leşkeran. Rêveberiya dezgehên bajarî bi serokatiya Birahîm paşayê Hisikî damezrandin. Deverekî fireh vegirtin: “Ararata mezin û ya piçûk, cihên Torbax û Kelhê, Tendirok, Aldax, Mîlêc, Kêrik, Êrhebeş, Zîlan, Eyaxa, Barkêrê û Diyadînê.
2. Projeya şoreşekê ji başûr-binxetê: Xoybûn şeva 3’yê ser 4’ê tebaxê sala 1930’yî roja êrîşkirina ji başûr-binxetê ber bi bakur-serxetê ve biryar stendin. Serkirdayetiya Xoybûnê eniya şer ji Cerabulsê ku li ser ava Feratê dikeve, ta Endîwerê li ser Ava Mezin (Dîjle); li ser şeş deveran ji rojava ta rojhelat bi ser endamên Xoybûnê de leva kirin.
a. Devera Kobanê: Bozan Şahîn beg û birayê wî Mistefa beg serokên Hoza Berazan û Osman Sebrî berê wan li Riha û Mereşê
b. Serê Kaniyê: Mehmûd begê Birahîm Paşayê Milî ber bi Wêranşarê re.
c. Devera Dirbêsiyê: Ekrem begê Cemîl Paşa û Qedrî ber bi Mêrdînê ve.
d. Devera Tirbespiyê: Haco Axa serokê Hoza Hevêrka ber bi cihê hevêrkan.
e. Devera Dêrikê: Celadet Bedirxan serkêşiya vê hêzê dikir û pêre Mihemed begê Cemîl Paşa û hin ji begên devera Botan mîna Resûl axa serokê Hoza Zîlan.
6. Devera Tilşe’îrê: Cemîlê Seyda û herdu kurapên Şêx Se’îd (Selahedîn û birayê xwe), digel pênc hevalên din, di herêma Nisêbînê.

Xebata Xoybûnê di warê siyasî, civakî û rewşenbîriyê de
Xoybûnê gelek şêweyên tekoşînê yên ji hev cuda bi kar tanîn, hem di warê siyasî û leşkerî de hemjî di warê ramyariyyê de gelek xebatên giranbuha meşandin.Nivîskar Rohat Alakon di vî warî de dibêje: “Ev cara pêşîn ku rêxistineke kurd folklor û edebiyatê di warê hişyarbûna neteweyî de wekî çekekê bi kar tîne û vê yekê di destûra xwe de bi cih dike” Belê rêxistina Xoybûnê 83 sal berya niha hate damezirandin û bi qasî 20 salan bi awayekî aktîf di warên siyasî, leşkerî, civakî, wêjejî û ramyariyê ve ji bo neteweya kurd têkoşîn meşand.
Mirov li gorî çavkaniyan dikare dîroka Xoybûnê bike du beş jî berya şikestina Çiyayê Agiriyê û piştî şikestinê. Berya serhildana Agiriyê têk biçe di warên siyasî û leşkerî de gelek kar û xebat hatin kirin.
Piştî şikestinê jî di warê civakî, ramyarî, wêjeyî û ziman de gelek xebat meşandine. Em niha dikarrin behsa amblema Xoybûnê bikin dê mijar ber bi hev biçe. Di amblema wê de; Şûr hebû ku hem tê wateya rastiyê û hem jî tê wateya hêzbûnê. Simbila genim hebû ku hem tê wateya erdnîgariya Kurdistanê, tê wateya bereketê, Roj hebû ku tê wateya jêderka jiyanê. Pênûs hebû ku ew jî tê wateya zanyariyê. Me ev sembol bi sembolîstan neda şîrovekirin lê belê kêm zêde em dikarin wiha şîrove bikin bo ku em jî neviyên wan in


Xoybûnî dixwestin kurd yekitiya xwe ava bikin

Beriya Serhildana Şêx Seîdê Kal li paytexta Al-î Osman li Stenbolê ji alî kurdên rewşenbîr ve Komeleya xwendekaran a bi navê Hêvî’yê hatibû 1912-1913’an de hatibû damezirandin ku di di nav komaleya Hêviyê de kesên wekî; Kadrî Cemîlpaşa, Omer Cemîlpaşa, Kemal Fewzî, Ziya Wehbî, Babanzade Azîz,Mihemmed Mîhrî, Dr. Mustafa Şewkî, Fûad Temo, Abdurrahîm Rahmî, Dr Fûad, Îhsan Nûrî, Nûrî Dêrsimî,Memdûh Selîm,… hwd cih digirtin Ku ev qadroyê komeleyê di heman demê de qadroyên pêşeng ê serhildana Şêx Seîdê Kal bûn jî.
Hin ji van rewşenbîran jî piştî serhildan ji alî kemalîstan ve tê tepisandin berê xwe didin Sûriyeyê. Li gel van rewşenbîran Mîrê Zimanê Kurdî Celadet Bedirxan tevli birayê xwe Kamuran Bedirxan, Elî Riza kurê şêx Se’îdê Pîran, Dr.Şikriyê Mihemedê Segvan, Haco Axa, Bozanê Şahîn beg (serokê hoza berazan), Mistefayê Şahîn beg, Emînê Ehmed (Serokê hoza Rima), Memdûh Selîm, Bedredîn axayê Hebisbenê,Tewfîqê Cemîl, Fehmiyê Licî (katibê Şêx Se’îd), Mele Ehmedê Şûzî, Feqe ‘Evdilayê Cizîrî, Kamil efendî û Kerîm efendî. Di kongreya Xoybûnê ya yekem de çend kes hebûn û kî bûn hîna j îli ser wan îhtilaf hene. Lê belê biryarê ku girtine û di arşîvan de cihê xwe girtine; em têdigihîjin ku armanca Xoybûnê komele û rêxistinên kurdan li dor sondeke neteweyî di bin banekê de ji bo armanca rizgarkirina welatê kurrd û ermanan xebat û têkoşîn kirine.

Çavkanî:
1-Les Massacres des Kurdes en Turquie La Caire 19288 no:2
2- Xoybun Orgutu Rohat Alakom
3-Nurettîn Zaza; Jiyana Min
4-Îhsan Nûrî Paşa; Agri Dagi Îsyani
5-Nûrî Dêrsimî; Hatiralarim
6- Osman Sebrî; Li Goristanekê Amedê
7- Malperên Înternetê



çavkanî (kaynak) Azadîya Welat

11 Ekim 2010 Pazartesi

Tarih'te Kürd İsyanları

Xoybun Hareketi:
Xoybun, kendi dönemine ışık tutan bir hareket… Belki şartlar ve koşullar zor olsa dahi asla yerinde saymadan nasıl bir mücadele verileceğini gösteren mücadele mirasını halkına bırakmış olan bir kuruluş…

Evliya Çelebi, 16 Ve 17.yy Kürdistan


Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde 16 ve 17. Yüzyıllarda Kürdistan Çeviri: Ahmet Akşit

10 Ekim 2010 Pazar

Türklere Göre Ağrı İsyanları

Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Fırat University Journal of Social Science
Cilt: 14, Sayı: 2, Sayfa: 379-388, ELAZIĞ-2004


AĞRI İSYANI (1926-1930)


The Ağrı Rebellion (1926-1930)
Mehmet KÖÇER
Fırat Üniversitesi, Eğitim Fakültesi, sosyal Bilgiler Öğretmenliği Bölümü. ELAZIĞ
mehmet_kocer2000@yahoo.com


Özet
Cumhuriyetin ilanından sonraki yıllarda Türkiye’de çeşitli ayaklanmalar meydana gelmiştir. Devlet Doğu illerinin sosyal, kültürel ve ekonomik sorunlarına çareler aramaya çalışmışsa da bu illerde yaşayan şeyh ve ağalar, dış unsurların kışkırtmalarıyla devlete karşı ayaklanmışlardır. Ağrı isyanı bunlardan dış desteğin yoğunluğu ve Kürtçülük yönüyle ön plana çıkmıştır.



Abstract
There have been some rebellions in Turkey after the declaration of Republic. Although Turkish Republic has always tried to solve the social, cultural and economic problems in Eastern Anatolia, the religious and local leaders living in that area rebelled with the provocation of foreign forces. Ağrı rebellion is one of the rebellions which was supported by opinion of separatism.
Key Words: Ağrı, The Ağrı Rebellion, The Republic of Turkey


F.Ü.Sosyal Bilimler Dergisi 2004 14 (2)
Ağrı İsyanı’nı ve bölgedeki yakın geçmişte yaşanmış, güncel olarak da yaşanmakta olan ya da yaşatılmaya çalışılan karmaşaları doğru analiz edebilmek için Doğu Anadolu’daki siyasî hakimiyet mücadeleleri ve sömürgecilik yarışını dikkate almak gerekir. Geniş bir çerçeve olarak Ortadoğu ve Türkiye’nin siyasî ve coğrafi bütünlüğü yönünden de Doğu Anadolu, bu mücadelelerin en yoğun yaşandığı ve yaşanmakta olduğu bölgelerden biridir. Sömürgeci Avrupa’nın Osmanlı Devleti’ni parçalama ve paylaşma projesi içinde söz konusu bölgelerin siyasî ve ekonomik değerleri yanında stratejik konumu da önemli bir yer tutarken, sömürgeciler, bölgenin etnik unsurlarından faydalanmayı ihmal etmemişler, hatta bölgedeki gayrı müslim unsurlarla elde edemedikleri başarıları Müslüman unsurların millîyetçilik duygularını ve feodal unsurların ihtiraslarını tahrik ederek elde etmişlerdir. Bu çerçevede Doğu Anadolu bölgesi, XIX. yüzyılın başlarından itibaren İngiltere, Rusya ve Fransa’nın nüfuz kurmak istediği bir alan olmuştur. Bu devletler içerisinde özellikle İngiltere, bölgedeki Kürt aşiretlerini kullanarak Orta ve Uzakdoğu’ya yönelik yeni stratejiler geliştirmeye çalışmış, 1800’lü yıllardan itibaren bölgeye misyoner ve şarkiyatçılar göndermiş, bölgedeki Kürtlere yönelmiştir.1 Aynı dönemlerde Osmanlı Devleti de siyasî ve kültürel ıslahatlar yapmaya zorlanmıştı. Batı baskısından kurtulmak ve bir Avrupalı olmak, birlik ve bütünlüğünü korumak amacıyla bir hayli gayretkeş davranan Osmanlı Devleti bu konuda da hüsran yaşamıştı.2
Osmanlı Devleti’nde Kürt millîyetçiliği, kısmen Ermeni millîyetçiğinin kısmen de Jöntürk hareketinin taklit edilmesiyle doğmuştu. Osmanlı Devleti’ne karşı, oluşan bu hareket hem İngilizler hem de Ruslar tarafından körüklenmişti. Burada işlenen sadece Kürtlerin millî şuuru değil, bölgenin sosyal yapısı içinde aşiret reisleri, toprak ağaları, kısaca feodal liderlerin ihtiraslarıydı. Yapılan propaganda sonucu, her feodal lider kendisini, kurulacak Kürdistan’ın lideri, yöneticisi, hakimi olarak görmekteydi. Ancak zamanla Kürt toplumu bir millî şuur ile hürriyet hareketine girişmek yerine kendilerini tâbi gördükleri liderlerine bağlılık ve sadakat göstermeye başlamıştı. Bu ortam içerisinde bağımsız bir Kürt devleti kurmak için ilk ciddi girişim, 1880’de, Van Gölü’nün
1 Bahaeddin Ögel, H. Dursun Yıldız v.d., Türk Millî Bütünlüğü İçerisinde Doğu Anadolu, Ankara 1986, s. 163-169. Alman şarkiyatçı Fritz, 1916’da Türkçe yayımlanan kitabında, o dönemde Doğu Anadolu’da bulunan Kürt aşiretleri hakkında önemli bilgiler vermektedir. Bkz., Fritz, Kürtlerin Tarihi, İstanbul 1992, s. 39-55.
2 Bkz., Zekeriya Türkmen, “Birinci Dünya Savaşı Öncesinde İttihat ve Terakki Hükümetinin Doğu Anadolu Islahat Projesi ve Uygulamaları”, Yedinci Askerî Tarih Semineri (İstanbul 25-27 Ekim 1999) Bildirileri, C. II, Ankara 2001, s. 239-240.
380



Ağrı İsyanı (1926-1930)
güneydoğusunda etkili olan Ubeydullah’ın İran ve Azerbaycan’da başlattığı hareketti.3 Osmanlı Devleti’ndeki siyasî Kürtçülük hareketi ise, XIX. yüzyılda İmparatorluğun karşılaştığı her sıkıntılı dönemde kendini göstermiş, 1828-1829 Rus harbi ile 1834 Bulgar bağımsızlık savaşından sonra da var olmakla birlikte, I. Dünya Savaşı sonrasında Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılmasından sonra daha ciddi boyutlara ulaşmıştır.4


Osmanlı Devleti’nin yıkılış devrinde fazla öne çıkamayan Kürtçüler, dış güçlerin de tahriki ile Millî Mücadele sırasında ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasından sonra faaliyetlerini artırmışlardır. Bu hareketlenme, büyük devletlerin Ankara Hükümeti’ni uluslararası alanda köşeye sıkıştırmak için önemli hamlelerinden birisi olmuştur. Millî Mücadele esnasında çıkan Koçgiri ve Millî aşireti isyanlarında, Kürt Teali Cemiyeti TBMM Hükümeti’ne karşı faaliyetleri yürütmüştü. Bu isyanlar bastırılmakla birlikte Millî Mücadele’nin gidişatına olumsuz etkileri olmuş, en azından ulaşılacak başarı geciktirilmiştir. 5 Cumhuriyetin kuruluşundan sonra ise, İngilizlerin desteği ile çıkan Şeyh Said isyanı yüzünden, TBMM Hükümeti Musul meselesinde geri adım atmak zorunda kalmış,6 Misak-ı Millî’ye dahil olan bu bölgeyi İngiliz kontrolüne bırakmıştır.7 Aynı şekilde 16 Şubat 1926’da patlak veren Hakkari Beytüşşebap isyanı sırasında ise, Livinli İsmail ve Nordüzlü Lezki önderliğindeki asiler kontrol altına alınmakla birlikte, isyancılar ve aşiretleri Irak’a sığınmak zorunda kalmış, binlerce insan, sırf ağalarının yanlış kararı yüzünden topraklarını terk etmek zorunda kalmıştı.8


XX. yüzyıl başlarında Batılı devletlerle ittifak yaparak Osmanlı Devleti ve TBMM Hükümeti aleyhine faaliyetlere girişen Ermeniler ve bazı Kürt aşiretleri, daha Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra bir araya getirilerek ortak hareket etmeleri istenmiş, ancak bu mümkün olmamıştı.9 Hatta Batılı devletlerin yönlendirmesi ile Büyük Ermenistan’ı kurma projesinde Kürtlerle Ermeniler arasında işbirliği kurulmasına çalışılmıştı.10 Bu faaliyetler başlangıçta sonuca ulaşmasa bile, İngiltere’nin önderliğinde, Rusya, Fransa ve
3 Martin van Bruinessen, Kürdistan Üzerine Yazılar, İstanbul 1995, s. 224. İttihad ve Terakki Partisi içerisinde yer alan Kürt politikacılar, Jöntürk hareketine büyük ilgi göstermişlerdir. Jöntürkler içinde Türk millîyetçiliği gelişirken, bu grup içerisinde de Kürt millîyetçiliği ön plana çıkmaya başlamıştır.


Bkz., Yalçın Küçük, Kürtler Üzerine Tezler, İstanbul 1990, s. 71.
4 Faik Bulut, Devletin Gözüyle Türkiye’de Kürt İsyanları, İstanbul 1991, s. 11.
5 Bkz., Türk İstiklal Harbi VI ncı Cilt İstiklal Harbinde Ayaklanmalar (1919-1921), Ankara 1974, s. 25-26, 179, 260-262.
6 Ergun Aybars, Yakın Tarihimizde Anadolu Ayaklanmaları, İstanbul 1988, s. 20-22.
7 Rahmi Doğanay, “Cumhuriyet Dönemi İsyanlarının Mahiyeti”, Türkiye’nin Güvenliği Sempozyumu (Elazığ 17-19 Ekim 2001) Bildiriler, Elazığ 2002, s. 258-259.
8 Mahmut Rişvanoğlu, Saklanan Gerçek, C. II, Ankara 1994, s. 738.
9 Bkz., Kâzım Karabekir, Kürt Meselesi, İstanbul 1995, s. 10-11.
10 Geniş bilgi için bkz., Salim Cöhce, “Büyük Ermenistan’ı Kurma Projesinde Kürtlere Biçilen Rol”, I. Milletlerarası Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Güvenlik ve Huzur Sempozyumu (Elazığ 27-28-29 Mart 2000) Bildiriler, Elazığ 2000, s. 511-525.
381
F.Ü.Sosyal Bilimler Dergisi 2004 14 (2)


İran’ın desteği ile 1927’de Hoybun cemiyeti kurulmuş, Ermeniler ve Kürtçüler faaliyetlerini birlikte yürütmeye başlamıştır.11
Şeyh Said isyanının ardından Türkiye’den kaçarak Suriye, İran, Irak’a sığınan asilerin ileri gelenleri, Kürt Teali Cemiyeti, Kürt Teşkilat-ı İçtimaiye Cemiyeti, Kürt Ulusal Birliği ve Kürt Millet Fırkası mensupları ile Ermeni Taşnak komitesi üyelerinin katılımıyla kurulan Hoybun cemiyeti, ilk toplantısını, 1927 Şubat’ında, İngilizlerin denetimi altındaki Irak’ın Revandüz şehrinde, kumandan Edmons’un nezaretinde yapmıştır. Bu toplantıda Türkiye’ye karşı yapılacak isyanın planları hazırlanmış ve Şemdinli Yüksekova’dan başlamak üzere Van’a kadar olan bölgenin ele geçirilmesi, Van’ın alınmasından sonra ise İngilizlerin vaad ettiği para ve silah yardımının gerçekleşeceği kararı çıkmıştır.12 Irak’ta yapılan toplantıdan sonra, İngilizlerin desteğini alan Hoybun cemiyeti, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunu takip eden dönemde Türklere yönelik soykırım faaliyetlerine katılan gruplar içerisinde en önde gelenlerden birisi olmuştur.13
Osmanlı Devleti’nden Türkiye Cumhuriyeti’ne geçiş sürecinde, Doğu Anadolu bölgesindeki Kürt aşiretlerinin devlete bakışı belirli sebeplerle şekillenmiştir. Bunlar içerisinde, devletin yaptığı reformlar sebebi ile ağa, aşiret reisi gibi statüye sahip insanların yeni vatandaşlık düzenlemeleri ile bu konumlarını kaybetmesinin büyük etkisi vardır. Öyle ki yeni düzene tepki gösteren bu grup mensupları, dış güçlerin de propagandası ile şeriat devleti istemek ve Kürt ahalinin haklarını savunmak gibi taleplerle devlete isyan etmeye başlamışlardır.14 Bu karışıklık döneminde hükümet, özellikle aşiret reisleri ve şeyhlerin gücünü kırarak bölgedeki denetimlerini artırmıştır.15 Şeyh Said isyanından sonra olması muhtemel menfî hareketleri önlemek amacıyla pek çok şeyh ve
11 İngilizler, Doğu Anadolu’daki Ermeni ve Kürtçü faaliyetlerinin bir arada yürütülebilmesi için çeşitli girişimlerde bulunmuşlardır. İngiliz Gizli servisinin faaliyetleri sonucu, özellikle Kürtlerin gururunu okşayacak isme sahip yeni bir teşkilat kurulması kararına varılmış, Kürtçe’de “benlik” anlamına gelen “hoybon” kelimesi ile Ermenice’de vatan anlamına gelen “haypun” adının birleşiminden oluşan “hoybun” cemiyeti kurulmuştur.

Bkz., Vedat Sadilli, Türkiye’de Kürtçülük Hareketleri ve İsyanlar, Ankara 1980, s. 165-166.
12 Abdülhadi Toplu, Tarih İçinde Anadolu Sakinleri ve İsyanlar-Ayaklanmalar, Ankara 1996, s. 370-371. 1935-1945 yılları arasında Irak Hükümeti danışmanlığı da yapan kumandan Edmons’un bölgedeki Kürt aşiretleri hakkındaki değerlendirmeleri için bkz., C. J. Edmonds, Kurds, Turks and Arabs, London 1957, s. 2-114.
13 Bkz., Azmi Süslü, “Rum-Ermeni-Hoybun İşbirliği ve Anadolu’daki Toplu Mezarlar”, Belleten, C. LVII, S. 218 (Nisan 1993), s. 242-244.
14 Bkz., F. Bulut, a.g.e., s. 10-11 Karabekir Paşa, bu isyanların Kürtçülük maksatlı yapıldığını, dinin başarıya ulaşmak için bir araç olarak kullanıldığını Ankara’da ilgilere ayrıntılı bir şekilde anlattığını hatıralarında kaydetmektedir. Bkz., K. Karabekir, a.g.e, s. 16-17.
15 M. van Bruinessen, a.g.e., s. 214.
382


Ağrı İsyanı (1926-1930)
ağa başka bölgelere nakledilmiştir. Bununla birlikte, hükümetin birleştirici eğitim politikalarını bölgede yeterince uygulayamaması, bölgedeki karışıklıkları önleme yolundaki faaliyetlerin yarım kalmasına sebep olmuştur.16 Bugün bile azımsanmayacak önemli gelişmelere rağmen, devlet bu bölücü yapıyı ve etkisini kırabilmiş değildir.
İttihad ve Terakki döneminde Hamidiye alaylarının tasfiye edilmeye başlanması, Doğu Anadolu Bölgesi’nde istikrarsızlığa sebep olmuştu.17 Osmanlı Devleti’nin son dönemi ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarında ise, bölgedeki Kürt aşiretleri, 1915-1930 arasında, yörede oluşan otorite boşluğundan faydalanarak eşkiyalık faaliyetlerine girişmişti. Devlet de bu durumun önüne geçebilmek için zaman zaman bölgedeki aşiret reislerine yetki vererek onları yanına çekmeye çalışmış, ancak başarılı olamamıştır.18
Ankara Hükümeti’nin aldığı tedbirlere rağmen, Doğu Anadolu’daki isyan girişimleri Cumhuriyet yönetiminin ilk yıllarına damgasını vurmuştur. Öyle ki Şeyh Sait isyanı bastırılıp sükunetin sağlandığı dönemden, hemen sonra İhsan Nuri’nin önderliğinde 16 Mayıs 1926’da Ağrı’da patlak veren ve dört yıl boyunca devam eden ayaklanma, bölgedeki huzuru tamamen bozduğu gibi Cumhuriyet devrinin en uzun süreli isyanlarından birisi olmuştur.19 İsyanın Ağrı ile sınırlı kalmayıp Dersim gibi çevre vilayetlere de sıçraması ise, bütün Doğu Anadolu’nun güvenliğini tehlikeye düşürdüğü gibi Ankara Hükümeti’ni de oldukça zora sokmuştur.20
Ağrı isyanının çıkmasında ve bu derece uzun sürmesinde çeşitli iç ve dış faktörler önemli olmuştur. Daha önce bahsedildiği üzere İngiltere’nin ve Hoybun Cemiyeti’nin bu isyanın çıkmasındaki rolü çok büyüktür. Asilerin kısa sürede kontrol altına alınamama sebebi ise, devlet güçleri üzerlerine geldiğinde Ağrı Dağı’nın sarp bölgelerinden İran tarafına geçebilmeleridir. Bu durumun önüne geçmeye çalışan Ankara Hükümeti, Tahran yönetimine baskı yaparak her ne şekilde olursa olsun isyancılara yardım etmemelerini talep etmiştir. İki ülke arasında gerginliğe sebep olan bu mesele, 22 Nisan 1926’da
16 Zekeriya Yıldız, Kürt Gerçeği, İstanbul 1992, s. 226.
17 Y. Küçük, a.g.e., s. 71.
18 1915-1930 döneminde rakip aşiret reisleri üstündeki aşiretleri üstündeki etkilerini artıran bir çeşit askeri eylemlere girişmekteydi. Bunlar arasında kendi aşiretlerinin birliğini sağlamanın en iyi yolu olarak, kervan ve şehirlerin ya da komşu aşiretlerin köylerinin yağmalanması da vardı. Devlet de bu başıbozukluğu önlemek için bağlılık sözü karşılığında onlara yetki vermek zorunda kalmıştır.


Bkz., M. Van Bruinessen, a.g.e., s. 218-219.
19 Yaşar Kalafat, Şark Meselesi Işığında Şeyh Said Olayı, Ankara 1992, s. 137.20

Ağrı isyanı çıktığı sırada, bölgenin ileri gelenlerinden Seyit Rıza da Dersim ve yöresinde ayaklanmıştır. O sırada bölgede bulunan Fevzi Çakmak, 18 Eylül 1930’da Başbakanlık ve İçişleri Bakanlığına gönderdiği raporda, bölgenin çeşitli tehlikelerle karşı karşıya olduğunu belirterek acilen önlem alınmasını gerektiğini kaydetmekteydi.

Bkz., Suat Akgül, Dersim İsyanları ve Seyit Rıza, Ankara 2001, s. 39-40.
383
F.Ü.Sosyal Bilimler Dergisi 2004 14 (2)


imzalanan “ Türkiye-İran Dostluk ve Güvenlik Antlaşması ” ile aşılmaya çalışılmıştır. Bu antlaşma ile taraflar, kamu güvenliğini ve düzenini bozmak ya da hükümet devirmek amacı güden kuruluş ve örgütlerin oluşmasına ve çalışmalarına müsaade etmeyeceklerini kabul etmişlerdir. Ayrıca sınır aşiretlerinin bu anlamda faaliyetlerinin kontrolü öngörülmüştür.21
1926 Antlaşması Ağrı isyanının kontrol altına alınması bakımından büyük anlam taşımasına rağmen, antlaşma hükümlerinin tam olarak uygulanamaması, İran’la yeni bir gerginlik ortaya çıkarmıştır. İsyancıların Türkiye sınırlarında meydana getirdikleri huzursuzluklar Türkiye’yi ciddi anlamda rahatsız etmeye başlamış, Türk Hükümeti İran’a nota vererek 1926 Dostluk ve Güvenlik Antlaşmasına uymasını istemiştir. Yapılan çalışmalar neticesinde 1926 Antlaşmasına ilave olarak 15 Haziran 1928 tarihinde yeni bir protokol imzalanmış, İran, Türkiye’nin hassasiyetini anlayışla karşıladığını ifade ederek ilişkileri geliştirmeyi arzu ettiğini, eski antlaşma hükümlerine kesin bir şekilde uyacağını taahhüt etmiştir.22
Türkiye ile İran arasında imzalanan Dostluk ve Güvenlik Antlaşması ile 1928 protokolü, Ağrı isyanının gidişatını önemli ölçüde etkilemiştir. Zira, geriye doğru gidildiğinde, isyanın başlangıç günlerinde Türk ordusunun karşılaştığı en büyük sıkıntının asilerin İran’a kaçmaları sonucu güvenliği sağlayamamaları olduğu görülür. 16 Mayıs 1926’da, İngilizlerin silah ve mühimmat desteği ile23 Doğubeyazıt’ın Kalecik köyünde başlayan isyan sırasında, 28. Jandarma Alayı’na bağlı kuvvetlerin Demirkapı’da isyancılara yenilmesi üzerine, 3. Ordu Müfettişliği bir tedip hareketi planlamıştı. Bu plan gereğince 16 Haziran’da Küçük Ağrı Dağı eteklerine ulaşan birlikler, bazı küçük gruplarla karşılaşıp onları kontrol altına alsa da, bir türlü ana gruba ulaşamamıştı. Bunun sebebi, ordunun üzerlerine geldiğini öğrenen isyancıların Ağrı Dağı’nın arkasından İran’a kaçmalarıydı.24 25 Ağustos 1927’de 3. Ordu Müfettişliği’nin hazırladığı raporda bu duruma atıf yapılarak, halen Ağrı’da bulunan ve 800 kişi kadar oldukları tespit edilen
21 Düstur, Üçüncü Tertip, C. 7, s. 926; ayrıca bkz., İsmail Soysal, Türkiye’nin Siyasal Antlaşmaları, C. I., Ankara 1983, s. 276- 278.
22 Bkz., Abtülahat Akşin, Atatürk’ün Dış Politika İlkeleri ve Diplomasi, Ankara1991, s. 192-193. Türkiye ile İran arasındaki sınır probleminin bu kadar uzamasının sebebi, Azerilerin istiklal hareketine girişmesinden korkan Tahran yönetiminin Kürtlere destek olarak Türkiye’ye gözdağı vermek istemesinden kaynaklanmıştır. Ancak Türkiye’nin bu konudaki kararlı tutumu sebebiyle bu politikadan vazgeçmek zorunda kalmışlardır. Bkz., Mehmet Saray, Türk-İran İlişkileri, Ankara 1999, s. 114.
23 21 Ekim 1930 tarihli Alman Glarus Zeitung gazetesinde yayımlanan bir yazıya göre, isyancılara İngiltere’den önemli sayılabilecek derecede silah ve mühimmat yardımı yapılmıştır. Bkz., M. Rişvanoğlu, a.g.e., s. 749-750.
24 Bkz., F. Bulut, a.g.e., s. 79-84.
384



Ağrı İsyanı (1926-1930)
asilerin İran’a kaçabilecekleri, İran Hükümeti ile gerekli irtibatın kurulmasının şart olduğu vurgulanmaktaydı. Aynı raporda yeni bir tedip harekatına girişilmesi de teklif edilmişti ki, bu teklifi yerinde bulan Genelkurmay Başkanlığı, en kısa sürede bölgeye asker gönderilmesine karar vermiştir. 10 Eylül’de başlayan operasyonda 9. Kolordu birlikleri Ağrı Dağı’na doğru ilerlemeye başlamıştır. Harekatın beşinci gününe kadar önemli bir çatışma meydana gelmezken, 15 Eylül’de alınan bir istihbarata göre, isyana katılan bazı aşiretlerin İran’a geçebileceği öğrenilmiştir. Bunun üzerine ordu sınıra kaydırılmış, burada asilerle karşılaşan birlikler, kayıplar vermesine rağmen isyancıların çoğunu ortadan kaldırmıştır. Bununla birlikte, operasyon belirli bir aşamaya gelmiş iken, coğrafi şartların elvermemesi sebebi ile 9. Tümenin geri dönmesi, bazı isyancı grupların varlığını devam ettirmesine sebep olmuştur. Bölgenin tamamen kontrol altına alınamaması neticesinde, devlet karşıtı gruplar kısa süre sonra toparlanmış ve faaliyetlerine tekrar başlamıştır. Özellikle İran’da eğitim gören grupların 1930 yılında tekrar geri dönmesi ile bu faaliyetler hız kazanmıştır. Aynı dönemde Ağrı’nın Bağımsız Kürdistan’ın bir vilayeti olarak ilan edilmesi ve Celali Aşireti Reisi İbrahim Heski’nin Hoybun Cemiyeti tarafından Ağrı valisi olarak atanması, isyan teşebbüslerini hızlandırmıştır.25
Ağrı’daki bu gelişmeler yaşanırken, Bakanlar Kurulu, Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk başkanlığında 28 Aralık 1929 tarihinde bir toplantı yapmıştır. Bakanlar Kurulu üyeleriyle birlikte Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak, I. Genel Müfettiş İbrahim Tali (Öngören) Bey’in de hazır bulunduğu toplantıda, 1930 yılı Haziran ayında, Ağrı’da bir tenkil harekatına girişilmesi kararlaştırılmıştır. Bu karar üzerine Genelkurmay Başkanlığı gerekli hazırlıkları yaparak harekat stratejisini belirlemiş, 1930 yılı haziranı sonunda başlayacak ve ertesi yıl da devam edecek operasyonda bölgenin eşkıyadan temizlenmesi için bütün tedbirler alınmıştır. 26
25 H, Göktaş, a.g.e., s. 94-95.


26 Genelkurmay Başkanlığının 7 Ocak 1930’da gereği için 9. Kolorduya verdiği emir özetle şöyle idi.: “1930 senesi Ağrı’ya yapılacak harekata dair 29 Aralık 1929 gün ve 8692 Sayılı Bakanlar Kurulu kararı ayrıca yazılı olarak gönderilmiştir. Bu kararname gereğince Bulakbaşı ile Şıhlı Köyü arasında asilerle meskun olan köyler ile sığınılan yerler ele geçirilerek asiler geçim üssünden yoksun bırakılacak ve bölge eşkıyadan temizlendikten sonra Ağrı Tepeler hattına doğru takip edilerek ele geçirilen yerlerde Garnizonlar inşaa edilecek ve bunlardan yalnız seyyar jandarma kuvvetleri 1930-1931 kışını burada geçireceklerdir. Bölgede jandarma alayları için lazım olan yerlerden başka meskûn yer bırakılmayacaktır. Bu sûretle iâşe ve iskân ihtiyacından yoksun kalan asiler ya dağıtılacak ya da İran’a sığınmaya mecbur edilecektir. Bu taktirde sorun İran’la hal edilecektir.Harekata 1930 yılı Haziranı son haftasında ve hasat mevsiminden önce başlanacaktır. Harekatı 9. Kolordu Komutanı idare edecektir.” Bkz., Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. II., İstanbul 1992, s. 93-94.
385
F.Ü.Sosyal Bilimler Dergisi 2004 14 (2)



9. Kolordu Komutanlığı aldığı emir üzerine harekat için gerekli hazırlıklara başladı. Bölgenin şartları araştırıldıktan sonra 3 Mayıs 1930’da Genelkurmay Başkanlığına bir yazı yazarak harekatın Eylül ayına bırakılmasını önerdi. Teklifi uygun bulan Genelkurmay kendi görüşünü de ekleyerek raporu 6 Mayıs 1930’da Başbakanlığa sundu. 8 Mayısta toplanan Bakanlar Kurulu ise bu raporları görüşmüş ve harekatın Eylül ayında yapılması teklifini kabul etmiştir. Alınan karar ve yapılan hazırlıklar sonucunda, 4 Eylül 1930 tarihinde harekat emri verilmiştir. Salih Paşa komutasındaki askeri birlikler 7 Eylül günü bir çok koldan Ağrı’ya doğru taarruza geçmiş, ancak ilk aşamada önemli bir başarı elde edememiştir. Bölgeyi iyi bilen ve dağı arkalarına alan asiler, ellerindeki mevzileri korumayı başarmışlardır. Ancak Türkiye ile İran arasında yapılan görüşmeler neticesinde İran yolu kapanınca asiler çember içine alınmış, ordunun iaşe yollarını kesmesi neticesinde de açlıkla karşı karşıya kalmışlardır. Hal böyle olunca, çaresiz kalan isyancıların büyük kısmı, bir yarma hareketiyle İran’a sığınmak zorunda kalmıştır. Bu sırada isyanın öncülerinden Şimkanlı Timur, Musa Lezgi, Halit Ağa, Tosun Ağa ve Ali Aksu yakalanmış, kısa süre sonra da asiler tamamen dağılmış ve isyan sona ermiştir.27
Bu gelişmeler çerçevesinde durum değerlendirildiğinde Osmanlı Devleti’nin doğu illerindeki hakimiyet sürecinde millî bir devlet politikası izlemediği ve buna ihtiyaç da duymadığı sonucu çıkar. Millî ve üniter bir yapıda kurulan Türkiye Cumhuriyeti bahsi geçen olay ve benzerlerini yaşamak durumunda kalmıştır
Osmanlı’nın dağılma ve emperyalizmin yayılma sürecinde, 1908’lerden sonra İngiliz emperyalizminin talimatları doğrultusunda merkezleri İstanbul’da olmak üzere bir takım fitne ve fesat cemiyetlerinin kurulması ile birlikte Anadolu’nun doğusunda propaganda çalışmalarına girişilmiştir.
Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulması ile birlikte Anadolu’nun doğusunda ayrılık tohumları atılmaya başlanmıştır. Tabii ki bölgenin etnik yapısı ön plana çıkarılmıştır. Bölge insanı genel olarak Osmanlı Devleti’nden Cumhuriyete değin devlete diğer bölgelerden daha fazla problemli olmamıştır. Çünkü diğer bölgelerdeki halktan farklı bir kültüre ve dine sahip değildir. Ancak yukarıda da belirttiğimiz gibi maksatlı olarak etnik farklılıklar gündeme getirilince istismara yatkın kişilerin de bulunması çok zor olmamıştır.
Cumhuriyet Döneminde devletin bu bölgede izlediği politika farklıdır. Türkiye
27 F. Bulut, a.g.e, s. 187-193; H. Göktaş, a.g.e., s. 96-97. İran’a kaçan isyancıların önde gelenleri İhsan Nuri, Ermeni Zilan, Semikanlı Timur, Ferzent, Şeyh Abdulkadir, Şeyh Tahir, Seyid Yusuf, İbrahim Sigo ve Karaköseli Ermeni Kigam’dır. Bkz., M. Rişvanoğlu, a.g.e., s. 748-749.
386



Ağrı İsyanı (1926-1930)
Cumhuriyeti Misak-ı Millî sınırları içerisinde kurulmuş millî bir devlettir. Millî Devlet olmanın gereği olan Ulusal Egemenliği yurt sathında tesis etmek durumundaydı. Bu da doğal olarak devletin, bütün sınırları içinde siyasî, iktisadî, kültürel ve de askerî egemenliğini sağlamasıdır. Ancak Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra bölgenin istismara açık olan bu yapısı üzerinde oynanan oyunlar dikkate alınmalıydı.
Genç Cumhuriyetin rejim farklılığından kaynaklanan; kültürel, iktisadî ve politik alanda yaptığı yeniliklerin yanı sıra, özellikle dinî konulara alışılagelmiş politikalardan farklı uygulamalar rahatsızlıkların diğer bir boyutu olmuştur. Cumhuriyet dönemindeki isyanlara baktığımızda büyük ölçüde dini konuların istismar edildiğini görmekteyiz. Şeyh Said isyanından sonra isyancıların Ağrı bölgesinde yeni bir başkaldırı için hazırlıkları görülür. Ağrı bölgesini tercih etmelerinin sebebi bu bölgenin büyük ölçüde bir askerî harekata elverişsiz olması ve ihtiyaçları durumunda kendilerine yardımını esirgemeyen İran Devleti’nin topraklarına kaçmalarının mümkün olmasıdır.


Ağrı isyanı diğer isyanlardan biraz daha fazla “Kürtçülük” boyutu ile gündemde yer almıştır. Şeyh Said isyanından sonra kaçan aşiret üyeleri ve aşiretler Şeyh Said isyanının önemli boyutu olan dini istismarı yanı sıra Ağrı isyanlarında emperyalist devletlerin gündeme getirdiği “Kürtçülük” boyutu da devreye girmiştir. Bu isyanlarda suçlu aramak gerekirse herhalde ilk sırada kendi halkından binlerce insanın hayatına mâl olan bu oyunlarda başrolü oynayan aşiret reisleri gelir.



KAYNAKLAR
Akgül, Suat, Dersim İsyanları ve Seyit Rıza, Ankara 2001.
Akşin, Abtülahat, Atatürk’ün Dış Politika İlkeleri ve Diplomasi, Ankara1991.
Aybars, Ergun, Yakın Tarihimizde Anadolu Ayaklanmaları, İstanbul 1988.
Bulut, Faik, Devletin Gözüyle Türkiye’de Kürt İsyanları, İstanbul 1991.
Cöhce, Salim, “Büyük Ermenistan’ı Kurma Projesinde Kürtlere Biçilen Rol”, I. Milletlerarası Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da Güvenlik ve Huzur Sempozyumu (Elazığ 27-28-29 Mart 2000) Bildiriler, Elazığ 2000, s. 511-525.
Doğanay, Rahmi, “Cumhuriyet Dönemi İsyanlarının Mahiyeti”, Türkiye’nin Güvenliği Sempozyumu (Elazığ 17-19 Ekim 2001) Bildiriler, Elazığ 2002, s. 253-262.
Düstur, Üçüncü Tertip, C. 7.
Edmonds, C. J., Kurds, Turks and Arabs, London 1957.
Fritz, Kürtlerin Tarihi (Çeviren: Sinan Şanlıer), İstanbul 1992.
Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. II., İstanbul 1992.
Kalafat, Yaşar, Şark Meselesi Işığında Şeyh Said Olayı, Ankara 1992.
387
F.Ü.Sosyal Bilimler Dergisi 2004 14 (2)
Karabekir, Kâzım, Kürt Meselesi, İstanbul 1995.
Küçük, Yalçın, Kürtler Üzerine Tezler, İstanbul 1990.
Ögel, Bahaeddin, H. Dursun Yıldız v.d., Türk Millî Bütünlüğü İçerisinde Doğu Anadolu, Ankara 1986.
Rişvanoğlu, Mahmut, Saklanan Gerçek, C. II, Ankara 1994.
Sadilli, Vedat, Türkiye’de Kürtçülük Hareketleri ve İsyanlar, Ankara 1980.
Saray, Mehmet, Türk-İran İlişkileri, Ankara 1999.
Soysal, İsmail, Türkiye’nin Siyasal Antlaşmaları, C. I., Ankara 1983.
Süslü, Azmi, “Rum-Ermeni-Hoybun İşbirliği ve Anadolu’daki Toplu Mezarlar”, Belleten, C. LVII, S. 218 (Nisan 1993), s. 241-247.
Toplu, Abdülhadi, Tarih İçinde Anadolu Sakinleri ve İsyanlar-Ayaklanmalar, Ankara 1996.
Türk İstiklal Harbi VI ncı Cilt İstiklal Harbinde Ayaklanmalar (1919-1921), Ankara 1974.
Türkmen, Zekeriya, “Birinci Dünya Savaşı Öncesinde İttihat ve Terakki Hükümetinin Doğu Anadolu Islahat Projesi ve Uygulamaları”, Yedinci Askerî Tarih Semineri (İstanbul 25-27 Ekim 1999) Bildirileri, C. II, Ankara 2001, s. 239-268.
Van Bruinessen, Martin, Kürdistan Üzerine Yazılar (Çev. Nevzat Kıraç v.d.), İstanbul 1995.
Yıldız, Zekeriya, Kürt Gerçeği, İstanbul 1992.
388

Ermenistan-Azerbaycan Çatışmasında Kızıl Kürdistan

İsmail Beşikçi

Tarih: 9 Aralık 2009 Çarşamba


Tarihte sayısız olay gerçekleşmiştir. Bu olaylar ancak, araştırmacılar tarafından incelendiği, üzerinde yorumlar, değerlendirmeler yapıldığı zaman tarihsel olay olurlar. Tarihte değerlendirilmemiş, üzerinde incelemeler yapılmamış sayısız olay vardır. Bu olaylara değinmemenin çeşitli nedenleri olabilir. Örneğin, siyasal sisteme, siyasal rejime egemen olan resmi ideoloji, bazı konuların incelenmesine, o konulardan söz edilmesine yasaklar getirmiş olabilir.

Uluslararası ilişkilere yön veren temel ilkeler, hala, adalet, özgürlük, eşitlik, barış, insan hakları gibi değerler değildir, kaba güçtür. Kaba gücü elinde bulunduranlar, kendi ulusal çıkarlarını savunabilmekte, uluslar arası ilişkilere yön verebilmektedir.

1980’lerin sonunda, Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra, Birliği oluşturan 15 Federe cumhuriyetin, Birlik’ten ayrılıp kendi bağımsız devletlerini kurmalarından sonra, Azerbaycan ve Ermenistan arasında büyük bir savaş patlak verdi. Bu savaş, Yukarı Karabağ üzerindeki egemenlik haklarıyla ilgiliydi. 1992 savaşı sonunda, Ermeniler, Azeriler’in egemen olduğu bazı toprakları işgal etler. Karabağ üzerinde de egemenlik kurdular.

1992 savaşı sonunda Ermenilerin işgal ettiği bazı topraklar, Kızıl Kürdistan topraklarıydı.

Kızıl Kürdistan, 1923 de, ulusların kendi geleceklerini belirleme hakkı doğrultusunda, Sovyetler Birliği yöneticileri tarafından, Azerbaycan’a bağlı bir özerk bölge olarak kurulmuştu. 1923-1929 yılları arasında yaşadı.

1992 savaşında, Ermenistan’ın işgal ettiği topraklar, Ermenistan’la Karabağ arasındaki bu bölgeydi. Bu bölgedeki başlıca şehirler, Laçin, Kelbecer, Kubatlı, Zengilan ve Cebrail’di. Ayrıca, Kızıl Kürdistan’a, Zengezur’un bir kısmı da dahildi.

Bugün, Ermenistan’la Azerbaycan arasında yoğun bir anlaşmazlık var. Anlaşmazlık, Karabağ ve Kızıl Kürdistan toprakları üzerinde sürüyor. Bu anlaşmazlığın giderilmesi için, Rusya Federasyonu, Türkiye, ABD, Avrupa Birliği yoğun bir çaba sarfediyor. 2 Kasım 2008 tarihinde, Ermenistan ve Azerbaycan Cumhubaşkanları, Moskova’da, Rusya Federasyonu Cumhurbaşkanı Dimitriy Medvedyev’in arabuluculuğuyla bir araya geldi. Moskova Deklarasyonu denilen bir deklarasyon açıklandı. Bu deklarasyonda Kürlerden hiç söz edilmiyor. Deklarasyonda Kürtlerin adı geçmiyor.

2 Aralık 2009 da, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı, (AGİT)Atina’da, Ermenistan ve Azerbaycan Dışişleri Bakanlarını buluşturdu. İki taraf arasındaki anlaşmazlıkla ilgili müzakereler yapıldı. Minsk Grubu Eşbaşkanı ülkeler, Rusya Federasyonu, Fransa, ABD,

Ermenistan ve Azerbaycan Dışişleri Bakanlarıyla, bir toplantı gerçekleştirdi. Yukarı Karabağ sorununa, Ermenistan’ın, 1992 de, işgal ettiği topraklardan çekilme sorununa bir çözüm aranıyor. Burada da Kürtlerin adına, haklarına, hukukuna hiç değinilmemiş olması, üzerinde durulması gereken bir olgudur. Belarus’un başkenti Minsk’te toplanıp Azerbaycan-Ermenistan anlaşmazlığına çözüm arayan devletlere Minsk Grubu ülkeler deniyor.

Kızıl Kürdistan sorununa biraz değinmekte yarar var. Hejarê Şamil, tarihçi, gazeteci, Letif Memmed Bruki ile bir röportaj yaptı. Hejarê Şamil, Letif Memmed Bruki’nin, Rusya ve Uluslar arası Gazeteciler Federasyonu üyesi, www.kurdist.ru sitesinin genel yayın yönetmeni olduğunu belirtiyor. Bu röportaj, “Kafkasya Kürdistan’ı İdeası” başlığı altında 13 Aralık 2008 de www.kurdistan-post.org da yayımlandı. Sitede hala asılı duruyor. Röportajın, “Kafkasya Kürdistan’ı İdeası Kürtleri Birleştirebilir” şeklinde alt başlığı da var. Bu röportaj, Kızıl Kürdistan hakkında çok değerli bilgiler içeriyor.

Kızıl Kürdistan Özerk Bölgesi’nin 1923 de nasıl kurulduğu, 1929 da neden lağvedildiği, bu röportajda ayrıntılı bir şekilde anlatılıyor. Bu özerk bölgenin lağvedilmesi, Ermenilerin, Azerilerin, bunların çıkarlarını koruyan ve savunan Stalin’in ve Mustafa Kemal’in isteklerinin, çakışmasıyla olmuştur. Daha sonra, Kızıl Kürdistan Özerk Bölgesi’nde yaşayan Kürtler, 1930’larda ve İkinci Dünya Savaşı sürecinde Orta Asya’ya sürgün edilmişlerdir. Bugün, Kırgızistan’da, Türkmenistan’da, Kazakistan’da, Özbekistan’da Kürtler yaşıyorsa, bu sürgünler nedeniyledir.

Kürtler, 1950’lerde, 1960’larda, 1970’lerde, 80’lerde, Erivan Radyosu’nun Kürtçe yayınlarından dolayı her zaman, Ermenilere, Ermenistan’a şükran duymuşlardır. Ama Ermenistan’ın Kürt özerkliğini, Kızıl Kürdistan’ı hiçbir zaman istemediği bilinmelidir.

Kürtler Medler döneminden beri, daha eski zamanlardan beri bu bölgededir. Burası da Med İmparatorluğu’na bağlı bir bölgedir. Kürtlerin bu bölgedeki varlığı Türklerden de Ermenilerden de öncedir. 11 ve 12. yüzyıllarda, bölgede, Revadi, Şeddadi gibi, Kürt hükümetleri vardı. Selahattin Eyyubi’nin bu bölgeden olduğu biliniyor. 1930’larda, Kürtlerin bu bölgeden Orta Asya’daki Federe Türk Cumhuriyetlerine sürgünü, Kürtlere çok büyük bir darbe indirmiştir. Kalanlar da 1992 deki Ermenistan-Azerbaycan savaşı sırasında, Kızıl Kürdistan topraklarından kovulmuşlardır. Bu işgalden sonra, Ermeniler, yer isimlerini, tamamen, Ermeni isimlerle değiştirmişlerdir. Kürtçe olan isimleri yasaklamışlardır.

1980’lerin sonlarında, Perestroyka (yeniden yapılanma) ve Glasnost (açıklık, şeffaflık) döneminde, Stalin tarafından, Orta Asya’ya sürgün edilen halklar, kendi ülkelerine dönmeye başladılar. Kırımlılar da bunlardandı. Kırımlılar da İkinci Dünya Savaşı sırasında sürülmüşlerdi. Orta Asya’daki çeşitli cumhuriyetlere sürgün edilen Kürtler de, temsilcileriyle Moskova’ya gittiler. Devlet Başkanı Gorbaçov’dan, kendi ülkelerine, Kızıl Kürdistan’a dönüşlerini sağlanmasını istediler. Gorbaçov bu öneriye sıcaktı. Ama, Kürtlerin ülkelerinin önemli bir kesimi Azerbaycan işgali altındaydı. Sadece Azerbaycan değil, Ermenistan da Kürtlerin dönüşüne, Kürtlerin özerk bir bölgeye sahip olmasına karşıydı. Gorbaçov yönetimden ayrıldığında, Kürtlerin istekleriyle ilgili hiçbir gelişme olmamıştı.

Bugün, Ermenistan ve Karabağ arasında yer alan, Laçin, Kelbecer, Kubatlı, Zengilan, Cebrail, Zengezur’un bir kesimi, tarihte, Kürtlerin yaşadığı topraklar olarak bilinmektedir. 1923 de, Kızıl Kürdistan Özerk Yönetimi bu topraklar üzerinde kuruldu. Bu özerk yönetim, ancak, 1923-1929 yılları arasında yaşayabildi. Daha sonra, Orta Asya Federe Türk Cumhuriyetlerine sürgünler yaşandı. Kalanlar da 1992 Ermenistan-Azerbaycan savaşı

sırasında ülkelerinden kovuldular. Bu Kürtler, Azerbaycan’ın çeşitli yörelerinde, sürgün hayatı yaşıyor. Azeri yöneticilerinin sık sık dile getirdiği “kaçgunlar”ın büyük bir çoğunluğu bu Kürtlerdir. Tabii Azeri yöneticiler, “kaçgunlar” derken, Kürt adını anmamaya büyük bir özen gösteriyor.

Ermenistan’ın ve Azerbaycan’ın, “bölge Ermenidir”, “bölge Azeridir” diyerek, Kürtleri hiç anmadan, Kürt toprakları üzerinde böylesine çekişmeleri, dikkate değer bir süreçtir.

Rusya Federasyonu Cumhurbaşkanı’nın arabuluculuğuyla, Moskova’da, Ermenistan ve Azerbaycan Cumhurbaşkanlarının toplanması, yayımlanan deklarasyonda Kürtlerin adının hiç anılmaması, Kürtlerin haklarından, hukukundan hiç söz edilmemesi, yine, üzerinde durulması gereken bir olgudur. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’nın (AGİT), Minsk Grubu devletlerinin, Ermenilerin işgal ettiği topraklardan söz ederken, geri çekilmelerinin gereği dile getirilirken, bu toprakların aslında, Kürtlerin yaşadığı topraklar olduğuna; buraların, 1923-1929 yılları arasında Kızıl Kürdistan Özerk Yönetim olarak anıldığına hiç dikkat çekilmemesi, bu toplantılar sonunda yayımlanan bildirilerde, Kürtlerden hiç söz edilmemesi, uluslar arası ilişkilere yön veren anlayışı açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Uluslar arası ilişkilere yön veren anlayış hala, özgürlük, eşitlik, adalet gibi değerler değildir, kaba güçtür.

Kürtlere Eleştiri

Kürtlerin bir kısmı, örneğin PKK, “devlet baskı aracıdır, onun için biz devlet istemiyoruz” diyor. Federasyon istemediklerini vurguluyor. Devlet baskı aracıdır ama, her şeyden önce devleti olmayan halklar üzerinde bir baskı aracıdır. Devletin ideolojik ve zorlayıcı baskı araçları, sistematik olarak devleti olmayan halklara karşı çalıştırılır. “Devlet Türklere de baskı yapıyor” demek, Kürtlere yapılan, baskıdan, zulümden dolayı devleti aklamak anlamına gelmektedir. Çorum’u, Yozgat’ı, Çankırı’yı, Kastamonu’yu vs. düşünelim. Oralar sıkıyönetimlerle mi idare ediliyor? Orta Anadolu’da, Batı Anadolu’da “faili meçhul” cinayetler var mı? Oralarda da insanlar kaçırılıp cesetleri birkaç gün sonra, şurada- burada bulunuyor mu? Veya, kaçırılan insanlardan hiç haber alınamaması oralarda da oluyor mu? Orta Anadolu’da veya Batı Anadolu’da, köylerin yakılması yıkılması, ormanların yakılması söz konusu mu? Örneğin, Antalya’da, Bodrum’da, Çanakkale’de, ormanlar yandığı zaman, “Yüreğimiz yanıyor, ciğerimiz yanıyor” deniyor. Ama, Batı’da ormanlar yandığı zaman bunları söyleyenler, Kürt bölgelerindeki ormanları bizzat kendileri yakmıyorlar mı? Kürt köylülerinin, yanan ormanları söndürmelerine engel olunmuyor mu? O zaman, “devlet Türklere de baskı yapıyor” demek, devleti aklamak olmaz mı?

Orda Anadolu’da, Batı Anadolu’da JİTEM var mı? Buralarda da aileler yerlerinden, yurtlarından ediliyorlar mı? Bütün bunlar hep Kürtler için uygulanmıyor mu?

Taş atan Kürt çocukları çok ağır ceza istemleriyle yargılanırken, “bir şehide karşı beş DTP’li öldürülmelidir” sözü, ifade açıklaması olarak, ifade özgürlüğü olarak değerlendiriliyor. Kürtlerin taş atması, çocuk da olsalar ağır cezai yaptırımlarla karşılanırken, Kürtlere taş atılmasının serbest olduğu ima ediliyor. Gerek polis, gerek Cumhuriyet Savcılığı, gerek mahkemeler bu doğrultuda kararlar veriyor.

Dünyada da bu böyle. Sudan’daki sistematik zulüm, baskı, soykırım, Darfur’daki Fur halkı için yapılıyor. İsrail egemenliği altında yaşayan Filistinliler için de durum budur. Günümüzde, devleti olmayan halkları yönetmek, ancak baskıyla, zulümler olabiliyor.

Ermenistan-Azerbaycan anlaşmazlığının temel nedenlerinden biri, Kızıl Kürdistan Özerk Bölgesi üzerindeki hak iddialarındır. Her iki devlet de Kürt topraklarına sahip olmak için mücadele ediyor. Ortada neden Kürtler yok? Güçlü bir Kürt özerkliği olsa, Stalin Kürtleri sürgün edebilir miydi? Laçin, Kelbecer, Zengilan, Kubatlı, Cebrail, Zengezur gibi şehirlerde Kürtler yaşamlarını sürdürselerdi, Ermenistan ve Azerbaycan Kürt toprakları üzerinde böylesine çekişebilirler miydi? Bu tür haksızlıkların yaşanmasına engel olmak için Kürtlerin de benzer bir siyasal yapıya ihtiyaçları yok mu?

Kürtler konusunda büyük bir unutma-unutturma söz konusu. Bunun çarpıcı örneklerinden biri herhalde, 1923-1929 Kızıl Kürdistan’dır.

Burada, bir konuya daha değinmek gerekiyor. Kürt sorunu konusunda Sovyetler Birliği eleştirildiği zaman, bu eleştiri komünizm düşmanlığı olarak algılanıyor. Bu algılama yanlıştır, yanlış bir değerlendirmedir. Doğru değerlendirme şu soruların gündeme getirilmesiyle olur. Sovyetler Birliği, neden mazlum Kürt halkı karşısında otoriter, totaliter, faşist yönetimlerle işbirliği yapmıştır? Neden mazlum Kürt halkının değil, otoriter, totaliter, faşist yönetimlerin yaınında yar almış, onların çıkarlarını savunmuştur?





İsmail Beşikçi

Fikret Yaşar: Kudistan a sor (Kızıl Kürdistan

06 Şubat 2010 Cumartesi 21:49
fktyasar@mail.com
TV izlerken Amerikan basınından karabağ ile ilgili bir haber ilgimi çekti!

Haber, Azerbaycan ile Ermenistan arasında bulunan Laçin koridoru, yani diğer adıyla Karabağ bölgesindeki sorunların 3. dünya savaşına neden olabileceğinden bahsediyordu.

Karabağ ya da Laçin koridoru Kürtlere pek yabancı bir yer değildir, bu bölgede yaşanan katliamların konu mankeni olan Kürtler yine tehlikeyle karşı karşıyadırlar.

Bu bölge 1923-1929 tarihleri arasında Kordıstan a Sor (Kızılkürdistan) olarak tarih sahnesinde yer almıştır.

“Kordıstan a Sor” ulusların kendi kaderlerini tayin hakkı doğrultusunda zamanın Sovyet yönetimince Azerbaycana bağlı Laçin, Zengilan, Cebrail, Kelbeçer ve Kubatlıyı içine alan özerk bir bölge olarak kurulmuştu.

Daha sonra bu özerk bölge Stalin, Atatürk ve İran Şahının yakın ilişkileri sonucu lağvedilmiştir. Kürtlerin bir daha sorun olmaması için de Orta Asya steplerine sürgün edildiğini tarih yazmaktadır.

Kızılkurdistanın dağılması Ağrı isyanına denk gelmektedir.

Ağrı isyanı sırasında HOYBUN CEMİYETİ öncülüğünde Doğu Anadolu’da minyatür bir Kürt cumhuriyeti yaratılmış ve Kürtler İngilizler aracılığıyla Cemiyet-i Akvama bile başvurmuşlardı. “Agıri” adlı gazete çıkaran bu minyatür devlet, sarı, kırmızı ve yeşilden oluşan bayrakları, binleri bulan teçhizatlı askerleri ile Bitlis dolaylarına kadar hakimiyet kurmuştu.

İngilizler bu oluşum karşısında harekete geçerek Türkiye ile SSCB arasında bir Kürt Devletinin kurulmasını Cemiyet-i Akvamın gündemine taşımışlardı.

Ancak aynı günlerde Stalin Atatürk’ün oportinist solculuğuna karşılık Karabağ bölgesinde bulunan Kordıstan a Sor’u Kızıl Ordu ile ablukaya alarak sıkıyönetim uyguladı. Bununla yetinmeyen Stalin, İran Şahını Küçük Ağrı dağının doğu kısmında kalan toprakları Türkiye’ye terk etmeye ve Kürt isyancıların İran topraklarına kaçmasını önlemek için tedbir almaya razı etti.

Bu şer ittifak sonucunda Türkiye, İran ve Sovyetler üçlü bir ittifakla Ağrı isyanını kanlı bir bastırdılar. (1930)

Ağrı isyanı bastırılmadan önce Kurdistan a Sor Barbar Stalin tarafından lağvedilmiş ve Kürt halkı Orta Asya steplerine sürgün edilmişti.

Aynı günlerde dünya basını (Newyork Times) isyan haberlerini yazarken 2. Enternasyonalde de Kürtlere yapılan soykırım şu cümleyle kınanıyordu: "Türk hükümetini sadece isyana katılanları değil, katılmayan Kürtleri de imha ettiği için kınıyoruz."

Bir zamanlar peşinden koştuğumuz Sovyetler ve soykırıma uğrayan Ermenilere sempatiyle yaklaşırken, bunların kendi Kürtlerine soykırım uyguladıklarından béhaberdik.

Kişi celladına tapar yaklaşımı bu olsa gerek! Kürtler ve aleviler biri etnik yapısından, diğeri inancından dolayı soykırıma uğradılar ama her zaman kendi cellatlarına taptılar.

Aslında kızılacak birileri varsa eğer, onu da dışarıda değil içinde aramak gerek. Zira Kürdün en büyük düşmanı yine kendisidir.

“Dınya dıjmın é kev’é ye, kev ji dıjmın é seré xo ye.”

Keşke Turancılar gibi “Kürdün Kürtten başka dostu yoktur” diyecek kadar milli bir birliğe sahip olsaydı Kürtler..

Bana kalırsa Kürdün önce kendisiyle barışık ve dost olması gerekiyor, kendisiyle barışık olmayan, ne kendisiyle ne de başkasıyla dost olamaz.

Nihayet, Sovyetler dağılınca bağımsızlığını kazanan cumhuriyetlerin yanı sıra yurtlarından kovulan bazı halklar geri döndüler. Kürtlerin de Kızılkurdistana dönecekleri sanılırken Orta Asya’da kalmaya devam ettikleri görüldü.

Sanırım doğu bloğunun yani Sovyetlerin dağılması ile beraber Kafkasya’da bozulan dengelerden yeni sorunların yaşanacağını düşünmüş olmalılar ki geri gelmediler. Gerçekten de bölge devletleri sahip oldukları etnik ve jeopolitik özelliklerine dayanarak bu süreçte yeni siyasi reaksiyonlar sergilemeye başladılar. Bu reaksiyonlardan birinin sonucunda Karabağ, yani Kürtlerin Azerbaycan egemenliğindeki toprakları Ermenistan tarafından işgal edildi.

Aslında Kürtlerin geri dönmemeleri için pek çok sebep daha önce de yaratılmıştı. Bunların en önemlisi de Ermenistan’ın 1960 larda kendi sınırları içinde yaşayan Kürtlere uyguladığı soykırımın hafızalarda yarattığı korkuydu. Bu korkudan olsa gerek Orta Asya’ya sürülen Kürtler, Ermeni egemenliğine giren topraklarına -1980 sonrasında- geri gelmek istemediler.

Ne acıdır ki soykırımı tadan bir halk bir başkasına soykırım uygulayabilmektedir.

Gücü elinde bulunduran onu kendi menfaatleri doğrultusunda kullanmaya çalışır.

Anacak güç, avuçtaki kum gibidir. Ne kadar sıkarsan o kadar çabuk akar gider.

“Kordıstan a Sor”dan bahsetmişken Sayın Beşikçinin yakın zamanda konuyla ilgili yazmış olduğu makalenin bazı bölümlerini sizlerle paylaşmak istiyorum.

“…..Bugün, Ermenistan’la Azerbaycan arasında yoğun bir anlaşmazlık var. Anlaşmazlık, Karabağ ve Kızıl Kürdistan toprakları üzerinde sürüyor. Bu anlaşmazlığın giderilmesi için, Rusya Federasyonu, Türkiye, ABD, Avrupa Birliği yoğun bir çaba sarfediyor. 2 Kasım 2008 tarihinde, Ermenistan ve Azerbaycan Cumhubaşkanları, Moskova’da, Rusya Federasyonu Cumhurbaşkanı Dimitriy Medvedyev’in arabuluculuğuyla bir araya geldi. Moskova Deklarasyonu denilen bir deklarasyon açıklandı. Bu deklarasyonda Kürtlerden hiç söz edilmiyor. Deklarasyonda Kürtlerin adı geçmiyor…

…2 Aralık 2009 da, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı, (AGİT)Atina’da, Ermenistan ve Azerbaycan Dışişleri Bakanlarını buluşturdu. İki taraf arasındaki anlaşmazlıkla ilgili müzakereler yapıldı. Minsk Grubu Eşbaşkanı ülkeler, Rusya Federasyonu, Fransa, ABD, Ermenistan ve Azerbaycan Dışişleri Bakanlarıyla, bir toplantı gerçekleştirdi. Yukarı Karabağ sorununa, Ermenistan’ın, 1992 de, işgal ettiği topraklardan çekilme sorununa bir çözüm aranıyor. Burada da Kürtlerin adına, haklarına, hukukuna hiç değinilmemiş olması, üzerinde durulması gereken bir olgudur. Belarus’un başkenti Minsk’te toplanıp Azerbaycan-Ermenistan anlaşmazlığına çözüm arayan devletlere Minsk Grubu ülkeler deniyor…

…Kürtler, 1950’lerde, 1960’larda, 1970’lerde, 80’lerde, Erivan Radyosu’nun Kürtçe yayınlarından dolayı her zaman, Ermenilere, Ermenistan’a şükran duymuşlardır. Ama Ermenistan’ın Kürt özerkliğini, Kızıl Kürdistan’ı hiçbir zaman istemediği bilinmelidir.

Kürtler Medler döneminden beri, daha eski zamanlardan beri bu bölgededir. Burası da Med İmparatorluğu’na bağlı bir bölgeudi. Kürtlerin bu bölgedeki varlığı Türklerden de Ermenilerden de öncedir. 11 ve 12. yüzyıllarda, bölgede, Revadi, Şeddadi gibi, Kürt hükümetleri vardı. Selahattin Eyyubi’nin bu bölgeden olduğu biliniyor. 1930’larda, Kürtlerin bu bölgeden Orta Asya’daki Federe Türk Cumhuriyetlerine sürgünü, Kürtlere çok büyük bir darbe indirmiştir. Kalanlar da 1992 deki Ermenistan-Azerbaycan savaşı sırasında, Kızıl Kürdistan topraklarından kovulmuşlardır. Bu işgalden sonra, Ermeniler, yer isimlerini, tamamen, Ermeni isimlerle değiştirmişlerdir. Kürtçe olan isimleri yasaklamışlardır…

Ermenistan’ın ve Azerbaycan’ın, “bölge Ermenidir”, “bölge Azeridir” diyerek, Kürtleri hiç anmadan, Kürt toprakları üzerinde böylesine çekişmeleri, dikkate değer bir süreçtir.

Rusya Federasyonu Cumhurbaşkanı’nın arabuluculuğuyla, Moskova’da, Ermenistan ve Azerbaycan Cumhurbaşkanlarının toplanması, yayımlanan deklarasyonda Kürtlerin adının hiç anılmaması, Kürtlerin haklarından, hukukundan hiç söz edilmemesi, yine, üzerinde durulması gereken bir olgudur. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’nın (AGİT), Minsk Grubu devletlerinin, Ermenilerin işgal ettiği topraklardan söz ederken, geri çekilmelerinin gereği dile getirilirken, bu toprakların aslında, Kürtlerin yaşadığı topraklar olduğuna; buraların, 1923-1929 yılları arasında Kızıl Kürdistan Özerk Yönetim olarak anıldığına hiç dikkat çekilmemesi, bu toplantılar sonunda yayımlanan bildirilerde, Kürtlerden hiç söz edilmemesi, uluslar arası ilişkilere yön veren anlayışı açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Uluslar arası ilişkilere yön veren anlayış hala, özgürlük, eşitlik, adalet gibi değerler değildir, kaba güçtür…

……Uluslararası ilişkilere yön veren temel ilkeler, hala, adalet, özgürlük, eşitlik, barış, insan hakları gibi değerler değildir, kaba güçtür. Kaba gücü elinde bulunduranlar, kendi ulusal çıkarlarını savunabilmekte, uluslar arası ilişkilere yön verebilmektedir.”

I. ve 2. dünya savaşlarının Kürtlere yaramadığını biliyoruz, ancak 3. dünya savaşı olursa eğer, ön Asya’daki mevcut sınırların değişeceği kesin...

Savaşlar yıkım ve felaketi beraberinde getirdiği için, olmasını istemeyiz, çünkü savaş güçlü olanların iktidar oyunudur.

Güçlüler kanun yapar iktidar olur, zayıflar dilenir uşak olur.

Barış ve demokrasi güçlünün değil, zayıfın umududur.

Beşikçinin makalesine bu linkten ulaşılabilir.
http://www.kurdistan-post.org/modules.php?name=Niviskar&op=viewarticle&artid=2077

1921-1938 arası devletin Kürt politikası

29.11.2008


ÜMİT KARDAŞ* / 1921-1938 dönemini en iyi özetleyen ifade “Türkleştirme” olacaktır. Türkleştirme Türk Dil ve Tarih kurumlarının kuruluşu, “Vatandaş Türkçe Konuş” kampanyalarının başlatılması ve Soyadı Kanunu’nun kabulüyle toplumun her alanında uygulanmaya ve yaygınlaştırılmaya çalışılmıştır.



1921 yılı başlarında Kürtlerin Ankara hükümetinden özerklik istemleri konusunda açıklama yapılması, Elazığ, Malatya, Sivas ve Erzincan cezaevlerindeki Kürtlerin salıverilmesi, Kürtlerin çoğunlukta bulunduğu illerden Türk memurların çekilmesi, Koçgiri yöresine gönderilen birliklerin geri alınması hususlarındaki talepleri ve yürüyüşe geçmeleri karşısında Ankara’nın emriyle Merkez Ordu komutanı Nurettin Paşa ayaklanmayı bastırmakla görevlendirilmiştir. Söz konusu ayaklanma çok sert bir şekilde bastırılmış, sert uygulamalar Meclis’teki Koçgiri görüşmeleri sırasında da eleştirilmiştir.

Nitekim Meclis’te vekiller arasında şiddetli tartışmalar yaşanmıştır. Kürt vekiller asıl suçlunun hükümet ve ordu olduğunu, isyancılara çok sert davranıldığını öne sürmüşlerdir. Mustafa Kemal Nutuk’ta Meclis’in Nurettin Paşa’nın görevden alınmasına ve yargılanmasına karar verdiğini ancak kendisinin Fevzi Çakmak ile görüştüğünü, Nurettin Paşa’yı Meclis’te savunduğunu ve ağır bir işleme uğratılmaktan kurtardığını, sekiz ay sonra da Birinci Ordu Komutanlığı’na getirildiğini belirtmektedir. Ancak Mustafa Kemal’in Meclis’teki Kürt milletvekilleriyle anlaşmazlığı bitmemiş, sonraki dönemlerde bu milletvekilleri tasfiye edilmişlerdir. Nitekim Meclis’te “Arkadaşlar ben Kürdüm, Kürdoğlu Kürdüm. Fakat Türkiye’nin tealisini (yükselmesini), Türkiye’nin şerefini, Türkiye’nin terakkisini (gelişmesini) temin eden Kürtlerdenim” diyen Bitlis Vekili Yusuf Ziya Bey ikinci dönem mecliste olamamış, daha sonra Şeyh Sait İsyanı’nı başlatacak olan Azadi Cemiyeti’nin kurucuları arasında yer almıştır.

AZADİ CEMİYETİ VE KÜRTLERİN ŞİKÂYETLERİ

Azadi Cemiyeti’nin üyelerinin büyük bir bölümü orduyu terk etmiş Kürt subaylardan oluşmaktaydı. Diyarbakır’daki Yedinci Ordu’nun subay ve askerlerinin en az yüzde 50’si Kürttü. Türk subaylarının bir bölümü Kürt hareketine sempati duymaktaydı. Azadi’nin Şeyh Sait İsyanı’na giden yolda Kürtlerin yakınmalarına neden olarak gördükleri hususlar şunlardı:

1. Azınlıklara ilişkin çıkarılan yeni bir kanun şüphe yaratmıştı. Türklerin Kürtleri Batı Türkiye’ye dağıtarak, onların yerine Türkleri doğuya yerleştireceklerinden korkusu.
2. Kürt dilinin okul ve mahkemelerde kullanımı kısıtlanması.
3. Önceleri coğrafi bir terim olarak kullanılan “Kürdistan” kelimesi tüm coğrafya kitaplarından kaldırılması.
4. Kürdistan’daki tüm yüksek hükümet görevlileri Türktüler. Sadece daha aşağıdaki kademelere dikkatlice seçilmiş Kürtler atanması.
5. Ödenen vergilere oranla hükümetten yeterli hizmet alınamaması.
6. 1923’teki Büyük Millet Meclisi seçimlerine hükümetin müdahale etmesi.
7. Hükümet sürekli olarak bir aşireti diğerine karşı kullanma politikası izlemesi.
8. Türk askerleri sık sık Kürt köylerini basarak hayvan götürüyorlardı. Talep edilen erzakın karşılığı ya yetersiz ödenmesi ya da hiç ödenmemesi.
9. Orduda Kürtlerin kademe ve mevkileri Türklerle eşit değildi ve Kürtler genellikle zor ve istenmeyen işlere gönderilmeleri.
10. Türk hükümeti, Alman sermayesinin yardımıyla Kürtlerin yeraltı zenginliklerini sömürme girişimi.
11. Türk ve Kürtleri birbirine bağlayan en son bağ halifelik kaldırılması.

İngilizlerin o günkü koşullarda böyle bir ayaklanmadan memnunluk duyacakları açık olmakla birlikte, bu ayaklanmaya destek verdikleri konusunda bir kanıt bulunmamaktadır. Burada önemli olan husus dış destek konusu değil, Kürtlerin şikâyet ve taleplerinde ne kadar haklı oldukları ve hükümetin bu taleplere nasıl yaklaştığıdır. Başbakan Fethi Okyar ayaklanmayı sıkıyönetim tedbirleriyle bastırabileceğini düşünmektedir. Ancak çok sert önlemler alınması gerektiğini düşünen Mustafa Kemal, Fethi Okyar’ı Başbakanlıktan uzaklaştırıp, İsmet İnönü’ye yeni bir hükümet kurdurur.

SERT ÖNLEMLER VE CEZALANDIRMALAR

Yeni hükümet sert önlemlerin uygulayıcısı olacaktır. Sıkıyönetim ilanı, Hıyanet-i Vataniye Kanunu’nun değiştirilmesi, devrim ilkelerine aykırı yayın yapan gazetelerin kapatılarak, sahip ve yazarlarının cezalandırılması, Takrir-i Sükûn Kanunu’nun kabul ve ilanı ve İstiklal Mahkemeleri’nin yeniden kurulması bunlardan bazılarıdır. Bu sert tedbirler içinde özellikle Takrir- i Sükûn Kanunu’na ilişkin Meclis’te yapılan tartışmalar çok önemlidir. Bu tartışmalar liberal görüşte olanlarla cumhuriyetçiler arasında bir iç hesaplaşmaya dönüşmüştür. Kazım Karabekir, Ali Fuat Paşa, Rauf Bey, Dersim Vekili Feridun Fikri Bey, Sivas Vekili Halis Turgut Bey gibi isimler bu kanuna ve İstiklal Mahkemeleri’ne karşıdırlar. Bu isimler isyancılarla masum halkın birbirinden ayrılması gerektiğini, bu kanunun özgürlükleri ortadan kaldırarak, dikta idaresine yol açacağını düşünmektedirler. Kanuna şiddetle karşı çıkan Dersim Vekili Feridun Fikri Bey kanunun özgürlükleri kısıtlayıcı olduğunu, hükümetin kanunsuz olarak tutuklama yapmaya hakkı bulunmadığını belirtmektedir. Tartışmaların alevlenmesi ve Meclis’in iki ayrı kampa bölünmesi üzerine Mustafa Kemal söz alarak kürsüye çıkar ve yeni bir dönemi başlatacak kararı açıklar; “Milletin elinden tutmaya lüzum vardır. Devrimi başlatan tamamlayacaktır.”

Bu önemli bir aşamadır. Çünkü cumhuriyet özgürlüklere ve demokrasiye açılım politikası ile değil, ödünsüz, otoriter bir sertlik politikasıyla şekillenecektir. Bunun sonucu olarak Meclis’te karşı görüşte olanlar tasfiye edilerek, Meclis’in demokratik ve kozmopolit yapısı ortadan kaldırılacaktır. Bu kanuna muhalefet eden Kürt illeri vekilleri Feridun Fikri Bey, Halis Turgut Bey, Rüştü Paşa gibi isimler 1926 yılında İzmir Suikastı davasında yargılanacaklar, Halis Turgut Bey ve Rüştü Paşa asılarak idam edilecektir. Şeyh Sait davası aynı zamanda Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın da sonu olmuştur. Şark İstiklal Mahkemesi bölge içindeki fırka şubelerini kapatmış, Bakanlar Kurulu kararıyla da fırka tamamen kapatılmıştır. Mustafa Kemal Nutuk’ta fırkayı ağır bir biçimde eleştirmiştir. Tüm bu şiddetli bastırmalara rağmen bölge gerilim içinde kalmaya devam etmiştir. İstiklal Mahkemesi’nin görev süresinin dolması ve sıkıyönetimin kalkması sonrası bölgede olağanüstü tedbirleri devam ettirecek bir formül bulunmuştur. Bu da olağanüstü hal valiliğinin ilham kaynağı olan bölgelerde “umumi müfettişlikler” kurulmasıdır.

İLK OLAĞANÜSTÜ VALİLER: UMUMİ MÜFETTİŞLER

Umumi müfettiş, polis, jandarma ve ordu üzerinde etkileri bulunan bir süper validir. Amaç bölgenin tamamen merkeze bağlanarak denetim altına alınmasıydı. Yerel yönetimler böylece devletin güvenilir kadrolarına teslim edilmiştir. Bu müfettişlikler Kürt isyanlarının bastırılmasına yönelik olarak çoğaltılmıştır. Şeyh Sait İsyanı’ndan sonra 1. Umumi Müfettişlik, Ağrı İsyanı’ndan sonra 3. Umumi Müfettişlik, Dersim İsyanı’ndan sonra 4. Umumi Müfettişlik kurulmuştur. Ancak umumi müfettişlikler eliyle çözüm idari olup, kısa vadelidir. Asıl istenen bölgenin Türkleştirilmesi ve Kürtlerin örgütlenme araçlarının yok edilmesidir. Mustafa Kemal Meclis Başkanı Abdülhalik Renda ile İçişleri Bakanı Cemil Uybadın’a raporlar hazırlatmıştır. Renda, raporunda bölgedeki gergin ve tehlikeli duruma karşı belirli yerlere Türkleri yerleştirmeyi, Kürtleri asimile etmeyi, Türkçe konuşmayı teşvik etmeyi ve aşiret reisleri yerine hükümet gücünün kullanılmasını önermektedir. Uybadın da, “Kürdistan umumi valilikle ve müstemleke usulüyle idare edilmelidir” başlıklı raporunda benzer önerilerde bulunmaktadır. Söz konusu raporları ortak bir rapora dönüştürmek üzere Mustafa Kemal’in emriyle “Şark Islahat Encümeni” kurulmuştur. Encümende Başbakan İsmet İnönü, İçişleri Bakanı Cemil Uybadın, Adalet Bakanı Mahmut Esat Bozkurt, Meclis Başkanı Abdülhalik Renda ve Genelkurmay 2. Başkanı Kazım Orbay bulunmaktadır. Bu kadronun ortak özelliği Takrir-i Sükûn Kanunu ve uygulamalarını savunan ekibin içinde olmalarıdır.

Ortak rapordan çıkan plan bir Türkleştirme programıdır. Kürt kimliği düşüncesini ortadan kaldırmak için hem askerî ve idari önlemler alınarak sıkıyönetim ilan edilmiş hem de kültürel bir asimilasyon programıyla Kürtlerin Türkleştirilmesi öngörülmüştür. Bu plandan iki yıl sonra kabul edilen doğu bölgesinden batı illerine sürgüne ilişkin kanunda Diyarbakır ve Ağrı bölgesinden bin 400 kişi batı illerine sürülmüştür. 1930 yılındaki Ağrı ayaklanması da savaş uçakları kullanılarak şiddetle bastırılmıştır. Bu ayaklanmanın bastırılmasından sonra Kürt sorununa ilişkin olarak iç politikada bir değişiklik olmamıştır. Ancak İran ve Irak ile diplomatik yoldan yakınlaşma sağlanarak sınırlardan geçişlerin önü alınmaya çalışılmıştır.

26 Eylül 1932, yer Bekir-Diyarı, yani Diyarbakır. Mustafa Kemal burada bu diyarın, Oğuz Türkü’nün has kaynağı olduğunu hepimizin bu yüce kaynağın çocukları olduğunu belirttikten sonra şunları söylemektedir: “Buraya konduğumuzdan beri ne olduğumuzu anlatmaya çalıştık ve anlatıp duruyoruz ki; Türk eli büyüktür ve yeryüzünde yalnız o büyüktür. Her yeri dolduran Türk’tür ve her yanı aydınlatan Türk’ün yüzüdür.” Mustafa Kemal’in bu sözleri ulus-devlet inşasına yönelik olarak kurulan cumhuriyetin Türk kimliğinden hareketle tek millet, tek dil, tek kültür yaratma hedefiyle yola çıktığını göstermektedir.

Ağrı Ayaklanma’sı bastırıldıktan sonra bölgede gerilim ve karışıklıklar devam etmiştir. Ancak devleti yönetenler bir sarmal içinde aynı teşhislere ve aynı uygulamalara yönelmektedirler. 1. Umumi Müfettiş İbrahim Tali Bey 1931 yılında hazırladığı Dersim Raporunda aşiretlerin cezalandırılmasının yetersizliğinden yakınmaktadır. Soruna Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak’ın yaklaşımı ve çözüm önerisi şöyledir: “Ana yolların inşası, silahların toplanması, reislerin, bey ve ağaların, seyyidlerin bir daha gelmemek üzere Batı Anadolu’ya gönderilmeleri, reisler alındıktan sonra da en şerir olanlarının Dersim’den uzak ovalara sevki ve öz Türk köyleri içine dağıtılmaları, Dersim’de kalacak olanları da reislerden alınacak olan araziye bağlamak teşkil eder. Dersim evvela koloni gibi nazarı itibara alınmalı, Türk camiası içinde Kürtlük eritilmeli, ondan sonra da tedricen öz Türk hukukuna mahzar kılınmalıdır.” Dersim için düşünülen ıslahat ve yerleştirme planlarının ilk ürünü 1934 tarihli İskân Kanunu olacaktır. Kanunun gerekçesinde Osmanlı’nın tek bir Türk kimliği yaratmama politikası eleştirilmektedir. Bu kanunla ilgili en çarpıcı ve zihniyeti gösterir açıklamalar kanunun rapor bölümünde açıklanmıştır; “Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nde Türk’üm diyen herkesin bu Türklüğü devlet için belli ve açık olmalıdır. Burada devlet hiçbir Türk’ün Türklüğünden bir soluk işkillenmek istemez. Yalnız devletin kanunlarından yararlanan Kürtlerin her türlü koruyuculuğu ve yararlılığı görerek her Türk gibi yurdun bütün iyiliklerini, kazançlarını, verimlerini bol bol almakla beraber Türk duygusu taşımaz gibi durmak işini bu kanun kökünden kesip atmıştır.” Yine, “Devlet hiçbir Türk’ün Türklüğünden bir soluk işkillenmek istemez” cümlesi bugüne kadar süren zihniyetin ve bu zihniyetin yaşattıklarının temel paradigmasıdır.

SİSTEME DAHİL OLMANIN ŞARTI: TÜRKLÜĞÜ KABUL ETMEK

Türkiye Cumhuriyeti kanunlarından yararlanarak merkezde ve yerelde iktidara gelenler ve bürokraside yer edinenler, yurdun bütün iyilik ve kazançlarından yararlananlar ya Türk kimliği ve kültürü içinde erimeyi kabul edecekler ya da sonuçlarına katlanacaklardır. Kimsenin Türk benliği içinde erimek dışında bir seçeneği bulunmamaktadır. Bunu kabul etmeyenler yani Türklükten mutluluk duymayanlar ise hain sayılacaktır.

Bu kanun Kürtlere yeni bir misyon biçmektedir. Türkçe konuşup, Türk gibi yaşamak. Kanunun gerekçesinde ağalık kurumuna da bir eleştiri vardır. Dil, kültür ve ülkü birliği ile birbirine kaynaşmış Türk Milleti’nin içindeki normal dışılığın, aşiret reisliğinin, ağalığın, şeyhliğin tarihe karışacağı belirtilmektedir. Samsun Vekili Ruşeni Bey doğru politikanın Türkleştirme olduğunu şu sözlerle ifade etmektedir; “Tabiatta her canlının bir midesi vardır. Mide mutlaka canlı şeyler yemekle yaşar, yani yaşayan yaşayanı yiyerek yaşar. Ferdin midesi olduğu gibi milletlerin de midesi vardır. O da kümeleri ve insanları yiyerek yaşar.” Kanun Meclis’te görüşülürken muhalefet eden kimse yoktur. Meclis artık homojen bir niteliktedir. Bu kanun bir asimilasyon kanunudur. Kanunun 2. maddesi mıntıkaları tanımlarken 2 numaralı mıntıkayı, “Türk kültürüne temsili istenilen nüfusun nakil ve iskânına ayrılan yerler” olarak belirler. “Türk kültürüne temsili istenilen nüfus” ibaresi açıkça asimilasyonu öngörmektedir. Arapça bir kelime olan “temsil” benzetme, bir şeyin aynısını yapma, özümleme yani asimilasyon demektir.

KOMUTANA İDAM ETKİSİ

1935 yılına gelindiğinde bölge özellikle Dersim huzursuzluk içindedir ve Kürtlerin devlete olan güveni azalmıştır. 1935 yılında İsmet İnönü’nün gezisi sonucu saptadığı gözlem ve önerilerinden oluşan “Şark Islahat Raporu” Dersim için özel bir planı öngörmektedir. Gizli olan bu plana göre silahların toplanmasından sonra valilik bir kolordu karargâhı olarak çalışacak, memurlar yerli halktan olmayacak, karargâhın asayiş, adalet, maliye, ekonomi, kültür, sağlık gibi şubeleri olacak, idam cezasına kadar her türlü infaz valilikçe yerine getirilecek, yargılama yöntemi basit, özel ve kesin olacaktır. İsmet İnönü’nün önerilerinden hareketle bu planı gerçekleştirmek üzere ilk adım olarak 25.12.1935 tarihli “Tunceli Vilayetinin İdaresi Hakkında Kanun” çıkarılmıştır. Kanunun 1. maddesi uyarınca Dersim’e vali, komutan ve 4. Umumi Müfettiş olarak Korgeneral Abdullah Alpdoğan atanmıştır. Bu komutan Kürtlerin tanıdığı bir isimdir. Koçgiri Ayaklanmasını bastıran Merkez Ordu Komutanlığı kurmay başkanı ve ayaklanmayı bastıran Merkez Ordu Komutanı Nurettin Paşa’nın damadı. Kanunun en çok tartışılan maddeleri komutana idam cezalarını onama ve uygulama yetkisi veren 32 ve 33. maddeleridir. Ancak yapılan eleştirilere rağmen bu maddeler de kabul edilmiştir. Hukukun, vicdanın ve aklın dışında ağır bir rejim uygulanmaya başlanmıştır. Kürtler asimilasyon politikalarından, anadilini konuşanlara eziyet edilmesinden, Kürtçe gazete ve yayınların yasaklanmasından, bereketli topraklardan göçe zorlanarak yollarda telef olmaktan şikâyetçidirler.

Kürt aydınları ve halk kurşunlanmakta, asılmakta ya da sürgüne gönderilmektedir. Zaten gergin bir bekleyişte olan bölgedeki Kürtler bu uygulamalar sonucu göç yollarında can vermek yerine ayaklanmayı seçmiş, mukadder sonuç her zaman olduğu gibi kendini göstermiştir. 21 Mart 1937’de başlayan Dersim Ayaklanması yine hava bombardımanı dahil yangın bombaları ve boğucu gazlar kullanılarak en ağır şekilde bastırılmıştır.

1921-1938 ARASI KÜRTLERİ TÜRKLEŞTİRME DÖNEMİDİR

1921-1938 dönemini en iyi özetleyen ifade “Türkleştirme” olacaktır. Türkleştirme yukarıda yaşandığı belirtilen olayların ve yapılan düzenlemelerin yanında Türk Dil ve Tarih kurumlarının kuruluşu, “Vatandaş Türkçe Konuş” kampanyalarının başlatılması ve Soyadı Kanunu’nun kabulüyle toplumun her alanında uygulanmaya ve yaygınlaştırılmaya çalışılmıştır. Mustafa Kemal “Vatandaş Türkçe Konuş” kampanyasının başlama nedenini şu sözlerle açıklamaktadır. “Milliyetin çok bariz vasıflarından biri dildir. Türk Milleti’ndenim diyen insan her şeyden evvel ve mutlaka Türkçe konuşmalıdır. Türkçe konuşmayan bir insan Türk kültürüne, topluluğuna bağlılığını iddia ederse doğru olmaz.” Bu dönemin anlayışında kuşkusuz farklı etnik kimliklere, farklı dillere, farklı dinlere ve mezheplere yer olmamıştır. Dayatılan tek etnik kimlik Türklük ve Diyanet İşleri Başkanlığı çerçevesinde devletleştirilen Müslümanlığın Sünni-Hanefi mezhebidir. Bu temele oturtulmaya çalışılan cumhuriyetin Türkiye sınırları içinde yaşayan insanları yurttaş kılması ve eşitliği sağlaması imkânsızdı. İşte bu nedenle homojenliği sağlamanın yolu da her türlü şiddeti kullanan ırkçı, asimilasyoncu politikalardan geçiyordu. Yukarıda belirttiğimiz tüm düzenlemeler ve uygulamalar 1921-1938 döneminin anlayış ve pratiğini ortaya koymaktadır.

Kürt istemleri gerektiğinde ezilerek, gerektiğinde milliyetçi stratejiler izlenerek yok edilmeye çalışılmıştır. Homojen kaynaşmış kitlenin temelinde millet kimliği yani Türklük yatmakta, tek mezhepli Müslümanlık bu etnik kimliği destekleyen bir unsur olmaktadır. Bu nedenle Alevilerin de Diyanet İşleri Başkanlığı’nda yerleri olmadığı gibi, vergileriyle katkıda bulundukları bu kurumdan hizmet almaları öngörülmemiştir. Cumhuriyet bu anlayış ve uygulamalarıyla toplumun çoğunluğunu baskı altına alarak mağdur etmiştir. Kürtler, Çerkesler, Aleviler, Ermeniler, Yahudiler, Rumlar, Süryaniler ve devletin dini resmileştirmesi ve dinin de gelişmesine engel olması nedeniyle Sünniler. Bu dönemin anlayışı ve uygulamaları iflas etmiş olup, halen bu anlayışta ısrar edilmesi barış ve huzuru bozmakta, toplumun kendisine güvenini yok ederek gelişmeyi engellemektedir. Günümüzü ve geleceğimizi ipotek altına alan devrini çoktan tamamlamış bu anlayış ve yapılanmanın ivedilikle dışına çıkılması gerekmektedir. Bunun anlamı cumhuriyetin yeni bir anlayışla ve yeni bir yapılanmayla yeniden inşasıdır. İşte yeni bir anayasa, yeni bir toplumsal mutabakat bunun için gerekmektedir. Etnik, dinsel, mezhepsel, kültürel, dilsel, cinsel bütün farklılıklarımızla özgürlük ve barış içinde ve hukuk güvenliği altında yaşayabileceğimiz yeni bir yapılanmayı yani demokratik cumhuriyeti inşa etmek zorundayız.

* Emekli Askeri Hâkim-Avukat / umitkardas@gmail. com

9 Ekim 2010 Cumartesi

Tûreşk - Karadut


Tûreşka min, zeytûna min, Qereçiya min
Karadutum, çatal karam, Çingenem

Kurd' bûn

'' Kurd bûn zehmete'' (Mîr Kamuran Alî Bedirxan)
'' Bila neviyên me li pêşberî dijmin me fedîkar dernexin'' (Şêx Seîdê Pîran)
'' Dara azadiyê bi xwîna şehîdan tê avdan'' (Ş.Ebdulrehman Qasimlo)
'' Ji her kesî zêdetir kurd jibo xwe xirab in, kurd pişta hev nagirin, hînî xizmetkariyê bûne, baweriya wan bi xwe tuney û mezinatiya hevdu napejirînin'' (Simkoyê Şikak)
'' Em aştiyê dixwazin daku em û cîranên xwe bi awayekî birayane û di nava aştiyê de bi hev re bijîn''. (Mistefa Barzanî)
'' Ey dîrok, an ezê te bi azadiyê binexişînim, an jî ez ê her wekî ku min tu ne jiyayî bihesibînim'' (Abdullah Ocalan)
'' Xwendingeha min pirtûk in, sînema ye, girtîgeh e, zagonên jiyanê yên dijwar in, zextên civakî, xiyanet û mêrxasî ye. Mamosteyê min jî jiyan e'' (Yîlmaz Guney)
" Jiyaneke bê lêpirsîn, ne hêjaye vejînêye." (Sokratîs)
" Mirov beyî ku li ser kevneşopên civakî bifikirin, bi zordestiya civakî: li pey micêza (daxwaza) laşê xwe dixiriqin." (Sokratîs)
'' Nejî jibo mirinê, bimre jibo jiyanê'' (Ibrahîm Ehmed)
'' Berxwedan jiyane'' (Mazlom Doxan)

6 Ekim 2010 Çarşamba

Oremar isyanı 79 yaşında


Oramar’da 21–22 Temmuz 1930 de başlayıp yedi günlük kuşatmayla devam eden isyanı Şemdinli’deki(Şemzînan) bazı aşiretler de destekliyordu.
Xalid LEHÎ yazdı – YÜKSEKOVA HABER

“Gerçek şu ki siz bizim dağlık ülkemiz, yani bizim deyişimizle Hieland hakkında hiçbir şey bilmiyorsunuz. Kendi başına bir tür vahşi dünyadır ülkemiz. Doruklarla, çukurlarla, mağaralarla, göllerle, nehirlerle ve dağlarla doludur. Öyle ki üzerinde uçan şeytanın bile kanatlarını yorar. Halkı da huz gibidir. Aralarında ne saray efendileri vardır; ne de kılıcını boşu boşuna taşıyan efendiler. Kılıçlarının uzunluğu dışında yararları yoktur. Davacı yalın kılıcıyla davalının peşindedir. Ve hayatta kalan en cesur olandır.”*

Yüzyıllardır bu halka cesur olmaktan başka bir hak tanınmadı. İnsanlığın beşiği olan bu coğrafyada yalın ayak ve eli kılıç dolaşmaktan ve cesur olmaktan başka bir seçenek sunmadı. Bu seçenek Kürtlerin tarihi değildir, elbet.

Yukarıdaki tasvirden sonra asıl anlatacağımız konuyu; yani tarihin sayfalarından birini aralayalım. Yeni kurulan cumhuriyet, siyasi egemenliğini kurarken neleri, niçin? Nasıl yaptı? Bu meseleye Oremar isyanı üzerinden ve resmi tarih yazıcılığının dışında tarafsız ve bilimsel bir tarzda ele almaya çalıştım. Bu alternatif tarihin ayağını da sözlü tarih (tanıklıklar) oluşturmaktadır. Tanıkların anlatılarından 1924 Beytüşşebap'ta başlayıp 1938'e kadar aralıksız süren isyanlardan biri olan ve 79 yıl önce çıkan Oremar isyanı üzerinde duracağım. Oremar isyanıyla ilgili elimizde çok az sayıda kaynak bulunmaktadır. Genelde bu dönemdeki isyanlara tanıklık edenlerin çoğu aramızdan ayrıldı. Kalanlardan da yeteri derecede yararlandığımızı düşünmüyorum. Bu çalışmamı tanıklardan edindiğim bilgilerden de yararlanarak sizlerle paylaşacağım.

İsyanın nedenleri:

Yeni kurulan cumhuriyet (burjuva devrimi) Türk İslam sentezi üzerine şekillendirildi. Misak-i Milli belgesinin işaret ettiği sınırlar içinde Türkleştirme politikası hayata geçiriliyordu. Verilen sözler unutulmuş en temel haklar dahi askıya alınıyordu. Sorunun kökten “çözüm”ü uygun görülüyordu. Bütün yönetim bu strateji etrafında şekilleniyordu. Çok dar (ilkel) bir çerçevede hazırlanan 1924 Anayasasında Kürt'lerden söz edilmedi. Sonrasında anayasanın zemin hazırladığı hak ihlalleri ve gaspları yaşandı. Bunu kabul etmeyen kitleler ise isyan etti. Ve ardı arkası da kesilmeyen isyanlar başladı. İşte Oremar isyanı, tam da bu sebeplerden ortaya çıkmıştır.

Hazırlık aşaması:

Yukarıda da söylediğimiz gibi 1924'te başlayan isyanlar aralıksız sürmüş Kürtlerin yaşadığı coğrafyaya yayılmıştır. Botan da nerdeyse bu isyanların merkezi konumundadır. Oremar da bu bölgenin içindedir. Bu direnişler yüzyıllardır Kürt ulusunun en saygın ailelerinden biri olan Barzani'lerin de dikkatini çeker ve Barzaniler bu direnişlerle yakından ilgilenir. Bir de coğrafi olarak Barzan mıntıkası (Barzan bölgesi) Botan'a sınırdır. Bu durum ise Barzanilerin isyancılarla birlikte hareket etmesi için kaçınılmaz bir fırsattı. İsyan dönemlerinde Şêx Ehmet Barzanî, bir toplantıyla Türkiye'deki Kürt'lere destek vereceğini ve yeni isyanların çıkması gerektiğine karar verir. Bunun için de yakın çevresini ve ilişkili olduğu aşiret reisleriyle bir toplantı yapar. Toplantı, bugün Irak sınırları içinde kalan Çemçu ve Nêrve köylerinde yapılır. Ayrıca bunlar Türkiye'ye en yakın köylerdir. Şêx Ehmed Barzanî, toplantıda aşiretlerden ne beklendiğini, yetki ve sorumluluklarının ne olduğunu/olması gerektiğini açıklar. Söylenilenlerin bir emir olduğu ve mutlaka uygulanacağını hatırlatır toplantıda. İsyana tanıklık edenlerle yaptığım söyleşilerde bu toplantıda alınan kararların tam bir gizlilik içinde uygulanması gerektiğinin vurgulanmış olduğu yolundadır. Hazırlıklar ona göre yapılacaktı. Toplantıda aşiretlere görevler verilir. Ama isyanı komuta edecek ve bizzat Şêx Ehmed'e bağlı iki komutan tayin edilir. Şakır Doski ile yaptığım söyleşide bunlardan birinin Desko, diğerinin de Şerîfê Mela Hesen olduğunu söylemişti. Bunlardan biri baskın esnasında bizzat komutanlık edecek diğeri de isyana katılacakları yönetip yönlendirecekti. Ve “21–22 Temmuz'da isyan gerçekleştirilecek” denilerek toplantı sona erer. Tüm bunlar da gösteriyor ki isyan bir plan ve program dâhilinde yapılmıştır.

İsyan

İsyan tamda kararlaştırıldığı gibi 21- 22 Tamumuz 1930 da Oremar taburuna Barzani'nin 500 adamının baskınıyla başlar. Tabur'a defalarca saldırırlır fakat tabur düşmez. Bu beklenmedik direnişin sebebi çok geçmeden anlaşılır. Şêx Ehmed'in toplantısına katılan Kasım Ağa (aslen beydir. Hakkı Töre'nin dedesi) döner dönmez durumu Doskî Aşiret'inin ağası olan Ferhan Ağa'ya anlatır. Ferhan Ağa da hemen devletle yakın ilişkisi olan Pinyanişî Aşiret reisi olan Ahmet Ağa'ya (Kerem Ağa) ispiyonlar. Devlet gerekli tedbirleri alırken, ağalardan da kendileriyle işbirliği yapmalarını ister. Bu üç ağa da kendi aşiretlerinden milis güçleri oluşturarak yeni siyasal iktidardan pay (statü) alabilmek için işbirlikçi olmayı tercih ederler. Milis güçlerine katılanlardan biri de dayıları isyana katılan Hesenê Asê'dir. Hesenê Asê, Sat Köyünün yakılmasına tanıklık edenlerden biriydi. İşbirlikçilerin desteğiyle tabur direnince bu defa kuşatmaya alınır. Kuşatma yedi gün sürer bu da sonuç vermez. Gene Şakır Doski yi dinleyelim: “Tabur düşerse susuz kalan asker teslim olacaktı. şêxin kesin emri vardı: 'Esir askere fiske bile vurulmayacak vuranı öldürürüm,' diye. Ama aşiretler de saldırıyor askere umut oluyordu; bir de geç fark ettiğimiz bir şey vardı. Tabura iki kadın su taşıyordu.” Bunları niçin öldürmediniz? diye sorduğumda da; şu yanıtı vermişti: “Bir Kürt savaşçısı asla kadına kurşun sıkmaz hele bu Barzan'a bağlı ise öldürülür.” Şakır Doski, bu iki kadının isimlerini de Zero ve Bêro olarak bana not ettirmişti. Bu ikisinin kardeş olduğunu de özelikle vurguluyordu.

Aşiretlerin isyanın bastırılmasındaki rolünü, Cemalê Şagulord'inin anlattıkları da doğruluyor. Ferhan Ağa'nın(Salıh Ağa kumutasında) milis güçleri Berdereş, Kerem Ağa'nın da Mêrgezer geçitlerinden isyanın olduğu Oremar'a doğru isyancıların üstüne gittiler. Böylece isyanın alanı Doski Aşiret'i mıntıkasına yayıldığını ve bir isyancı gurubun Şagulord'u geçerek Qencan (Veregoz) köprüsüne kadar gelir. Bu gurubun amacı Sat Köy'ünden gelecek olanlarla birleşerek Berdereş geçidinden (kêrî vadisi) Yüksekova'ya yürümekti; fakat burada Ferhan Ağa'nın adamlarıyla ciddi çatışmalar yaşanır. Çatışmaya girmeyen ve 1987'da vefat eden Sebro ya göre “tüm Şagulodlular olarak isyana katılacaktık; ama biz katılalım dediğimizde Oremarlılar “bu bizim isyanımızdır”, dedikleri için gururumuza dokunmuştu ve katılmadık.” Hata sırf bu yüzden kimi köylülerin Ferhan'ın güçlerine katıldığını itiraf ediyordu. Bunlardan bazılarının ismini de veriyordu: Mecît, Mesê vs… Ölene kadar hiçbir devletin vatandaşlığını kabul etmeyen Sebro (Sabri) o günkü yersiz gururunun utancını yaşıyordu. Gene 128 yaşında aramızdan ayrılan Hecî Ebdullah Mıko, ağanın adamlarıyla gelen Türk askerinin yanında çok sayıda top getirdiklerini ve o güne kadar hiç görmediği silahlar olduğunu söylüyordu: “Toplar patladığında zelzele oluyordu ve topların düştüğü yer cehennem gibi yanıyordu.” diyerek şiddetin boyutunu özetliyordu. Görüştüğüm bütün tanıklar benzer şeyler söylüyordu.

Hasenê Asê'yi dinleyelim:

“Sat Dağ'ının zirvesine çıktık. Alay komutanı başımızdaydı. Ben en önde gidenlerdendim. Çünkü Sat'a akrabalarım vardı. Bir baktım 50–60 kişilik bir silahlı gurup bizden habersiz çemberimizin içine doğru yol alıyorlar. Ben hemen saklanarak birlikten ayrılarak aşağı inip iki el silah sıktım havaya. Onlar anladı ve dağların oyuklarına saklanıp vuruşarak geri çekildiler.” Sat vadisinden çekinen komutan, Sat Köy'ünü top ateşine tutar taş üstüne taş bırakmaz. Tüm köyün yakıldığına kanaat getiren komutan geri çekilir. Uçaklardan atılan bombalarla birçok köy yerle bir edilir. İsyancılar daha fazla dayanamaz ve sınırın öte tarafına çekilirler.

Irak'ta görüştüğüm Muhsınê Sûto, İngilizlerin, isyana komutanlık eden Şerif'i 24 saatte Bılê kasabasındaki karargâha gelmesi gerektiğini belirttiklerini söyler. Bunun imkânsız olduğu söylense de Şerîf, Şêx Ehmed'i İngilizlere mahcup etmemek için belirlenen saatte Bılê'deki karargâha gider ve isyanla ilişkisinin olmadığını söyler. Onca mesafeyi nasıl gittiği halen bir mucize gibi kabul edilir, anlatılır.

Söz İngilizlerden açılmışken şunu söylemeden geçmeyeceğim 1925 Şêx Sait ile başlayıp 1938'e kader aralıksız devam eden isyanlarda resmi tarihçiler Kürt isyanlarının hep İngiliz desteğiyle çıktığını söylerler. Bu tam bir çarpıtmadan ibarettir. 10 Haziran 1925 Nehri direnişi öncesi bir İngiliz heyetinin (bir iki sivil memur) Şêx Abdullah, Seyit Müslih ve Gerdi Aşireti'nden Seyit Abdullah ile görüştüğünü söylüyordu. Mawan Köy'ü sakini Mela Sımayil bu konuda: “ne isyandan önce nede sonra İngilizlerin hiçbir yardımını görmedik.”diye sitem eder. Kürtler istemelerine rağmen İngilizler yardım etmemişlerdir, Kürtleri siyasi bir yalnızlığa bırakmışlardır. Botan bölgesindeki isyanların en önemli sebeplerinden biride; 1925'te İngilizlerin Türklerle anlaşarak Hakkâri'yi Türkiye ye bırakmalarıdır. H. Abdullah Mıko'nun deyişiyle “Musul hem ekmek kapımızdı hem de hayallerimizin şehriydi ve bizimkiler oraya sık sık giderdi”.diyordu. Oysa Hakkâri uzun pazarlıklar sonunda Türkiye ye bırakılır.

Sonuç

Oramar'da 21–22 Temmuz 1930 de başlayıp yedi günlük kuşatmayla devam eden isyanı Şemdinli'deki(Şemzînan) bazı aşiretler de destekliyordu. Bu aşiretlerden birisi de 10 Haziran 1925'teki Nehri Ayaklanmasına verdiği destekle güvenirlilik kazanan Gerdi Aşireti'ydi. Bu aşiret, çevresindeki bazı köyleri de isyana katılmak için örgütler. Fakat isyanın erken dağılması onların hareketini yarıda bırakmıştır. Bu örnek bile Kürtlerde sosyal ve siyasi örgütsüzlüğü göstermek açısından önemlidir. Bu tarihsel direnişler her zaman halkın taleplerinin bir yansıması olagelmiştir. 29 defa isyan etmeleri daha özgür bir toplumsal alan oluşturmak istemelerinden ve buna kavuşacaklarına olan umutlarından başka bir şey değildir.

Birçok isyanda olduğu gibi bu isyanın da başarısız olma nedenine gelelim.

Kürtlerin mücadelelerinde başarısız olmalarının en büyük sebebi içlerindeki birlikteliği sağlayamamalarındandır. Bunu değişik çevrelerin Kürtler üzerine yazdıkları; kitap, bildiri broşür, makale vs. eserlerde de ortak görüş olarak ortaya çıkar. Birde şu Kürt atasözü olayı özetliyor: “kurmê darê eger ku ji darê be, ew dar şîn nabe” (ağacın kurdu ağacın kendindense, o ağaç yeşermez.”) Ama bunun kader önemli başka sebepleri de maddeler halinde sıralayalım:
Konjonktüre uygun davranmamaları.

Aşiretlerin birbirinden bağımsız iktidar yapıları. Hepsini ortak bir amaç doğrultusunda harekete geçirecek ulusal örgütlerin olmayışı.
Dostlarını ve düşmanlarını iyi tanıyamamaları: siyasi öngörü eksikliği hedefe ulaşmak için hangi yol ve yöntemleri kullanacaklarını iyi saptayamamaları.

Netice itibarıyla Kürt Coğrafyasında ard arda çıkan bu isyanlar ulusal bir hareket tarafından örgütlenebilseydi, Kürtler o dönemki amaçlarına ulaşabilirlerdi. Çünkü onlarca isyan olmuş fakat birinin bir diğerinden yeteri kadar haberi olmamış; olmuşsa dahi, birbirlerine destekleri olmamıştır.

Kaynakça:
*- İnsanlığın Beşiği Kürdüstan'da Yaşam: Avesta yay.2004
1- Sebro: 1987 de öldü. Şagulord köyünün dengbêjlerinden biri idi.
2- Cemal Şagulordî: yaşlı köy sakini
3- Şakır Doskî: Eski Peşmerge
4- Hesenê Asê: Oremar direnişine katılanlardan biri
5- Muhsinê Sûto: Sûto Ağanın torunu
6- Heci Abdullah Mıko: Savaşa tanık olanlardan biri
7- Mela Sımayil: Gerdi Aşiretinin büyüğü