26 Ekim 2010 Salı

Ağrı isyanları (özet)



KOCBERÎYA KURDAN
Dewleta Tirk serhildana agirîyê di sala 1931`de bi wahset û hovîtîkî pir mezin cewisandin, 660 gund wêrankirin, 15206 xanûman sewitandin, nêzîkî 15000 insanê guneh (zar û zêc, pîr û kal) qetilkirin dilê wan bi vê jî rehet nebû gelek malbatên welatparêz mecbûrê kocberîyê kirin wana mal û mulk, gund û bajarên xwe hîstin ji Bazîdê berê xwe dan Izmirê, di rê de gelek ezîyer û cefa kisandin. Gelek kesên wan telefbûn lê belê pistî ku gîhistin Izmirê memûr û ticarên Tirkan bi hîle û dolaban hercî pere û zêrê wanê hebû jî wan satandin…

KÜRDISTAN´DA MECBURI ISKAN
TC ordusu Agirî baskaldirsini 1931 yilinda vahsi bir sekilde bastirarak 660 köyü yerle bir etmis 15206 evi yakarak kül haline getirmis 1500 masum insani katlederek barbarligini dünyaya ilan ettikten sonra, bölgede kalan yurtsever Kürtleri Anadoluya sürgün etmistir. Mecburi isakana tabi tutulan Bayazıt'lı aileler Izmire gidene kadar yolda çektikleri binlerce eziyet ve cefadan sonra Izmirde devlet memurlari ve tüccarlari tarafindan zorbela ellerinden kalan para ve altinlari dolandiricilikla ellerinden alinmiştir…

22 Ekim 2010 Cuma

Celadet û herb


09/05/2010 - 06:52



Rênas Jiyan
renasjiyan@yahoo.fr



Her çend Celadet herî pir weke nivîskar û rewşenbîr di “bîr”an de cih girtibe û hatibe zanîn jî aliyekî wî yê şervaniyê jî heye; ango wî herdu alavên şerî çek û pênûs baş fahm kirine û ew baş bi kar anîne; ew hem wêjevan û hem jî şervan e.

Her çend Celadet herî pir weke nivîskar û rewşenbîr di “bîr”an de cih girtibe û hatibe zanîn jî aliyekî wî yê şervaniyê jî heye; ango wî herdu alavên şerî çek û pênûs baş fahm kirine û ew baş bi kar anîne; ew hem wêjevan û hem jî şervan e.
Di 1912’yan de gava ku bavê wî Emîn Alî Bedir-xan weke karmendekî osmanî li Edîrneyê mufettîşiya maliyeyê kiriye wan weke malbat “Herba Balkanan” dîtiye. Dîtin û jiyîna vê herbê kiriye ku Celedet ligel birayê xwe Kamîran Alî Bedir-xan’î li ser “Herba Balkanan” bi navê “Edîrne Sukûtunun Îçyuzu” pirtûkeke herbê binivîse û yekî weke Abdullah Cevdet’î jî di bin bandora xwe de bihêle. Di vê pirtûkê de Celadet teorîsyenekî herbê ye, ji kitekitên herba Balkanan bigirin heta bi sedema ketina Edîrneyê wî/wan hemû rewşa herbê vegotiye. Her çend ew di vê pirtûkê de, a ku li ser stratejiya herbê hatiye nivîsîn, weke alîgirekî osmanî yê fanatîk xuya bike jî ji epîgarafa ku wî ji Ehmedî Xanî girtiye û her wekî din hêlên pirtûkê mirov pê derdixe ku hîn ew ji wê çaxê de xwedî jêhatîbûneke wêjeyî û xwedî hestên neteweyî ye. Teorîsyeniya wî ya vê pirtûkê bi îhtîmaleke mezin dê di artêşa osmaniyan de cih jê re vekiribe û ji bo serbazbûna wî ew ê jê re bûbe referanseke baş. Wî weke serbazekî di sala 1917’an de di nav artêşa osmanî de di eniya Qafqasyayê de şer kiriye. Lê ne serbazekî weke Celadet’î, meraşalekî weke Napoleon’î ji gorê rabûya jî ji bo xelaskirina dewleta osmanî êdî bê fêde bû. Dewlet û artêşa osmanî têk diçin û Kemalîst tên serî. Berê Celadet’î ber bi Ewropayê, ber bi Almanyayê ve ye. Sirgûna ku ji hemû malbata Bedirxaniyan re “matrîs”î kiriye li Almanyayê di xwendina Celadet’î ya zankoya dadmendiyê de wî di nav lepên xwe de diguvêşe. Celadetê şervanê “peyv”ê û şervanê “çek”ê derbên gelekî giran ji şerê “jiyan”ê dixwe. Bê xwarin birçî û bê ardû qefilî, lepik di destan de bi zimanê almanî gotarên weke “Li Kuristanê Nêçîrek” û hwd ji kovarên almanî re dişîne û bi zorê debara xwe dike. Piştî bihurandina sê salên bi zehmet ku di şerê jiyanê de jî serfiraziyekê bi dest dixe digihîje Misrê û ji wir jî tê Sûriyeyê.
Li Sûriyeyê, hemû jêhatîbûn û azmûna xwe ya şeran (şerê çekdarî, şerê rewşenbîrî û axir şerê jiyanî) dike yek û di 1927’an de “Xoybûn”ê ava dike (dikin). Rêxistina Xoybûnê, şerekî li Agiriyê dide destpêkirin. Teorîsyenê vî şerî Celadet e, êdî ew ne ji bo xelkê ji bo xwe şer dike. Lê bi rastî jî gava ku mirov bala xwe dide vî şerî, mirov tiştine ku di şerên (serhildanên) kurdan ên berî wî de qet tune bûne dibîne. Weke mînak di vî şerî “stratejî”yek, “plansaziyek”, “sîstematîkbûnek”, “aqilmendî”yek, “netewetî”yek heye. Ev şer ji hestên gelî yê ji nivkê ve fûriyayî û rengê serhildanekê girtî bi wêdetir, li gorî plansazî û aqilmendiyekê hatiye pêşnûmakirin. Li Helebê “biryargeh”eke ku talîmatan bide, Fermandarekî weke Îhsan Nûrî yê ku ji bo vî şerî hatiye hilbijartin, yekîneyên leşkerên organîzebûyî, aleke kurdan a ku kurd li bin bicivin, hesabkirina lojîstîk û hwd hene. Her weha fînansekirina vî şerî jî hatiye pêşnûmakirin, bi alîkariya bolşewîkan ji “Tevgera Kêmarên Navneteweyî” ya ku navenda wê li Odessayê ye fonên baş hatine bidestxistin. Ji xeynî wê bi Partiya Taşnak a Ermenî tifaq jî hatiye çêkirin û soza alîkariya pratîk jî hatiye bi destxistin.
Herêma Agiriyê jî ne li gorî rasthatinekê, li gorî aqilmendiyekê hatiye hilbijartin, ji ber ku ev herêm hem dikare şerrvanan derxe, hem ji bo ku çiyayî ye li hemberî dijminî dikare tevgera şervanan hêsantir bike û hem jî ji ber ku di sînorê Îranê de ye dikare lojîstîkê pêk bîne û di tengasiyekê de bi derbaskirina sînorî xetereya heyî berteraf bike. Ji ber vê pêşnûma, aqilmendî û stratejiyê, şer baş dihere û serhildan dibe yek ji serhildanên kurd a herî temendirêj. Serhildan ji teref dewleta tirkî ve ancax di 1932’an de bi zorê tê vemirandin. Heger Tirkiyeyê Îran mecbûrî guherîna sînoran nekira û Îranê sînorê xwe yê çiyayê bakurrojhilatê Agiriyê bi berdêlstendina erdên Kutur û Bezirganê bi Tirkiyeyê neguherandina ne mimkûn bû ku tirkî bi ser biketa û serhildan bişkesta.
Şervaniya Celadet’î ji disîplîna wî ya nivîsê re dibe bingeh û bandorê lê dike ku şanoyeke herbê ya bi navê “Hevind”ê binivîse.

Helbestên Komkujîyê Gelîyê Zîlan û Agirî

Kurdé xayîn pîs û xabis
Îman tune bûne milîs
Dîsa divên emin reyîs
Namûs firot kes naçe cem
Erdén kurda yé muqaddes...

13 Ekim 2010 Çarşamba

Werdeka Avê


Rojekî çend Heval cîhekî rûniştene hevûdû re qirf û henekan dikin

Hevalek dibêje hevalno hûn zanin mêrên Sorî (Êleke ji herema Agirî) salê çend cara serê xwe dişon ?

Bi hevra gotin :

Na welle em nizanin.

Li wir mêrekî Sorî hebû, hemûya bi hevre wî pirsîn, gotin, “ Apo! Tu di salekde çend çara serê xwe dişoyî” ?

Mêrê Sorî got, Ez carek di hilgêrê (çûyîna zozanan) da
Carek jî di dagêrê de (zivirindina zozanan) serê xwe dişom. Lawo Apê we wek werdeka avê ye :)

Berhevkar Nîhat

Ve Ağrı Direnişinin Efsanevi ismi Reşo (Reşokê Silo) Öldürülüyor!

(Bu fotoğraf bir ilktir. 1931)
Ve Ağrı Direnişinin Efsanevi ismi Reşo (Reşokê Silo) Öldürülüyor
Sedat Ulugana'nın Hazırlanan( Ağrı Kürt Direnişi ve Zilan Katliamı) Kitabından


“Reşo ismi, halkın sempatisinden dolayı kısalttığı Reşit isminden gelir. Babasının ismi Süleyman’dır. Onun için de Reşê Silo diye anılır. Hesenevdal medresesinde eğitim alır. O dönemde okuma yazma bilen nadir insanlardandır. Doç. Dr. Yaşar Semiz’e göre Reşo, Zilan bölgesinde Kürtçülükle tanışan ilk kişilerdendir. Güya medresede Ahmedê Xani çokça okutulduğu için Reşo, Ahmedê Xani’nin milliyetçi görüşlerinden etkilenmişti. Kanıt olarak da öne sürdüğü tez ilginçtir; “Çakırbey karakolunu bastıklarında ayrılıkçı Kürtler ilk defa yeşil, kırmızı ve sarı renklerinden oluşan bir bezi bir sırığın başına geçirmişler ve sırığı tutan da Reşo adındaki eşkıyadır.” Yaşar Semiz bu bilginin kaynağının o gün, o karakolda bulunan bir er olduğunu söyler. Israrlarıma rağmen er hakkında tek bir bilgi bile vermedi ve ekler:
“Kanımca Reşo da Suriye’ye gitmişti. Reşo’nun bir önerisi oluyordu. Bunu dönemin eşkıyası Halis (Öztürk) Bey’den dinleyen hocamdan öğrendim. Reşo diyordu ki;
‘Arkamızda bıraktığımız herkesi öldürelim (kadınlar ve çocuklar). Geri de kalan savaşçı Kürt erkeklerle Rom’a(devlete) kan kusturalım.” Bu iddiaların doğruluk derecesi nedir tabi ki bilemiyoruz; ama bildiğimiz tek şey, Reşo’nun ateşli bir Kürt milliyetçisi ve halk kahramanı olduğudur.
Reşokê Sılo; Şeyh Sait direnişinden sonra gündeme gelen 1926 sürgününde Batı Anadolu’ya gönderilmek istenmiş, o da Bekirê Qulîxan Ağa gibi beylerle birlikte dağa çıkmıştı. O günden sonra da bir daha Zilan dağlarından inmedi. Zilan Direnişi vahşi bir katliamla sonuçlanınca, eşi Zeyno’nun öldürüleceğini hesap ederek onu yanına aldı. Zeyno’da en az Reşo kadar cesaretli ve yiğitti. Devlet kayıtlarına göre Reşo 80 kişilik bir kuvvete sahiptir. “Dünya mali” ismi altında hareket etmişlerdir. Reşo adamlarıyla birlikte 1931’in kışına kadar direnir, Zilan bölgesi boşaldığı için Reşo’ya bağlı direnişçiler arasında açlık başlar. Bunun üzerine Reşo birkaç akrabasıyla karısı Zeyno ile Zeyno’nun iki kardeşini yanına alarak Tendurek Dağı yakınlarındaki Devetaş mevkine çekilir. Zeyno Kalkî aşiretine mensuptur...
Reşo’nun yanındakilerden biri de Eliyê Arıf’tır. Elî (Ali) de Bekirî aşiretinin “Mala Biro” ailesine mensuptur, Elî’nin, Veli adında bir de kardeşi vardır, Veli Cergeşin Köyü’nde kalmaktadır. Direnişe katılmadığı halde İbrahim Bey müfrezesi tarafından aranmaktadır. Amaç Veli’yi rehin tutup, kardeşi Eli’yi teslim olmaya zorlamaktır.
Eli, yakalandıktan sonra güya Reşo’nun nerde kaldığı öğrenilecekti. Bunu duyan Veli, dayısı milis Feto’nun İncesu Köyü’ndeki evine sığınır ve bir müddet orada saklanır. Gerisini Eliyê Sertip şöyle anlatır:
“İbrahim Bey milis Feto’ya:
‘Fethi Ağa, Ali ile Veli senin yeğenlerin oluyorlar biliyorum. Nerde olduklarını bilirsin sen, söz veriyorum sana, ikisini ya da en azından Veli’yi getir, af dilesinler, affedeceğim’
İbrahim bey’in sözüne inanan milis Feto Veli’yi teslim etmeye karar verir. Feto, İncesu Köyü’ndeki evinde konuk ettiği Veli’yi almaya gittiğinde Veli kitap (Kuran) okuyordu.
‘Veli kalk gidiyoruz, İbrahim bey seni çağırıyor.’
Bunun üzerine Veli afallıyor;
‘Dayı beni ele mi verdin?’
Feto da:
‘Yok Veli! İbrahim Bey bana söz verdi, seni affedecek. Gidip af dileyeceksin hepsi bu kadar. ’
Veli ile Feto Erciş’e geliyorlar. Şimdiki belediye parkında - emniyet müdürlüğü binasının arkasında eski kasapların olduğu yer- İbrahim Bey, Sidîqê Heso ile birkaç kişi daha onları bekliyorlardı. Veli 20 yaşında, uzun boylu ve yaşına göre bayağı iri bir gençti. İbrahim bey’in eline uzanıp öper, büyük bellediği için Sidîqê Heso’nun da eline uzanıp öpmek ister, fakat Sidîqê Heso elini çeker. O an oyuna geldiğini anlar.
İbrahim Bey sorar:
‘Veli, kardeşin Ali ile Reşê Silo nerde saklanıyorlar? Bana söyle!’
Veli de:
‘İbrahim bey, ben kendimi ne sana, ne Ali’ye ne de Reşo’ya değiştiririm. Bilseydim yerlerini size söylerdim. Yerlerini bilmiyorum. ’
Bunun üzerine Veliyi jandarma kışlasının nezaretine kapatırlar.
Feto:
‘İbrahim Bey bana söz verdin, Veli’yi bırak. ’ der.
İbrahim Bey sinirlenir:
‘Fethi Ağa, Veliye baksana, bir bacağı senin cüssen kadar, hiç bırakır mıyım onu!’ der.”
Bundan sonrasını, katledilmekte kıl payı kurtulan Xidirî aşiretine mensup kişiler anlatıyor; anlatıldığı yer Adana Cezaevi’dir. Elî ile Veli’nin akrabası Kamil Toz’a anlatılmıştı:
“Nezarette İkramê Biro, Cergeşin Köyü’nün Hemoyî aşiretinden olan muhtarı ve Xidirî aşiretinden birkaç kişi vardı. İkram, yeğeni Veli’yi gördüğü gibi sinirlenir: ‘Ulan Veli, sen hangi akılla geldin? Bizi de senin için bekletiyorlardı.
Veli: Evin yıkılsın, bizi sağ bırakacaklarını mı sanıyorsun?’
‘Ertesi gün İbrahim Bey bu tutsakları alıp Zilan’da takibata çıktı, Mozelan Dağı civarına geldiklerinde, Xidirîler; ‘İbrahim Bey biz Xidirîler, suçsuz ve günahsızız. ’ dedi.
Yaşlı başlı bir adam eğilip İbrahim Bey’in elini öptü. İbrahim Bey de:
‘Peki! Xidirîler yana çekilsin. ’ dedi. Xidirîler yana çekildiler. Veli’nin de diğer yana çekilmesini istedi. Ve askerlere vur emri verdi. Askerler, Muhtar ile İkramı öldürdüler. İbrahim Bey Veli’ye dönüp:
‘Bak Veli bunları nasıl öldürdüm! Eğer Ali ile Reşo’nun yerlerini söylemezsen seni de böyle öldüreceğim’ dedi.
Veli de;
‘İbrahim Bey, sana dedim. Ben kendimi sana bile değiştirmem. ’ Bu cevap üzerine İbrahim Bey belindeki tabancayı çekip Veliyi kafasından vurdu. Velinin beyni dayısı Feto’nun yakasına sıçrar. Feto da fiskeyle söküp atar.”
“Bir akşam Cergeşin’e gittim, direnişin daha ilk günleriydi. ‘Veli’ dedim, ‘Gel, kaçalım buralardan, yoksa Sidîqê Heso bizi öldürtecek. ’ dedim. Bana dedi ki: ‘Doğru söylüyorsun da, ben bizim Elî’yi bırakamıyorum. Onsuz gelemem. ’ dedi. İbrahim Bey, Veli’nin cesedini koz olarak kullanır. Elî, Veli’nin öldürüldüğü yere geldiğinde pusuya düşer ve yakalanır. Sonbaharın son günleriydi. Sular buz tutmuştu artık. İbrahim Bey elindeki baltayı suya atar, Elî’yi suya salıp baltayı geri getirmelerini ister. Bu defalarca sürüyor.
Elî dayanamıyor ve öfke ile: ‘Ulan it oğlu it, senin ağzını... İmanını... Şerefsiz nasıl olsa beni öldüreceksin, niye bana bu kadar eziyet ediyorsun?’ diye küfrediyor.
İbrahim Bey elindeki baltayı Elî’nin başına saplıyor. Elî ölüyor. İkisi de dağ gibi iki adam... Bıyıkları daha yeni terlemiş. Gencecik iki kardeş... Cenazeleri Mozelan dağında kalmış. Mala Kalê’ ailesinden (Hacıkaş Köyü) biri gelip haber verdi, Elî ile Veli Mozelan dağında öldürülmüş diye. Elî ile Veli‘nin ablası Kudret oturdu ağladı. Sabaha kadar susmadı. Cergeşin’de tek bir erkek kalmamış, bu görevi Meyro üstlendi. Meyro, Sidîqê Heso’nun akrabasıydı. Meyro ata binerek Sidîqê Heso’nun köyü Karakilise’ye gitti. İbrahim Bey de oradadır.”
Meyro anlatıyor: “Meyro; ‘İbrahim Bey, çoluk çocuğumuz açlıktan ölüyorlar, izniniz olursa yaylalara gidip biraz pancar toplayacağız’der. İbrahim Bey önce bu isteği ret eder. Sidîqê Heso’nun ısrarı üzerine izin verir. Meyro köye dönerek, yanına Kudret ile Fatma’yı da alarak Mozelan’a giderler: ‘ Elî ile Veli yüz üstü düşmüşlerdi. Cesetlerini yan yana atmışlardı. Leş kargaları ikisinin de gözlerini oymuştu. Elimizde sadece bir kergexan (bir tür kısa saplı kürek) vardı yeri kazdık. Üzerimizdeki fistanları çıkarıp ikisine sardık. Ve toprağa gümdük. ’ ”
Elî ile Veli’den geriye sadece isimleri kaldı. Amcaları olan Abit (Balıkçı) bir oğluna Veli, bir oğluna da Elî ismini koydu. İkisi de hala sağ. Biri Bitlis Adilcevaz’a bağlı Akçıra Köyü’nde, diğeri de Aydın Söke’de yaşıyorlar. İkram da(İkramê Biro) Gelîyê Zilan’da anlatıldığına göre Xoybun’un kuryesiydi. Veli’nin öldürüldüğü gün o da öldürülmüştü. Onun adını da Şebab (Ulugana), oğluna verdi. İkram Ulugana 2001 de vefat etti.

Sonra sıra Reşo’ya geldi. İsmet Erişen, Reşo’nun yakalandıktan sonra da öldürülmesini şöyle anlatıyordu:
“Bekiran aşiretine mensup Reşoyê Silo, Zilan’daki Çakırbeg karakol baskınına katılan direnişçilerden biriydi. Yöredeki pek çok çatışmalarda Nadir Beyin yanında yer alan Reşo, Ağrı dağındaki direniş merkezinin dağılmasıyla birlikte sınırdaki dağlarda faaliyetlerini sürdürdü. Etrafında seksen kadar direnişçi vardı. Bu kadar insanın birlikte olması pek çok sorun yaratıyordu. Disiplin sağlanamıyordu. Yiyecek ve giyecek ihtiyaçlarının temini çevredeki köyleri fazlasıyla mağdur edecek boyutlardaydı. Bu nedenle bazen bu ihtiyaçlarını talan sayılabilecek yöntemlerle karşılıyorlardı. Bir defasında Reşo’nun yanındaki şahıslardan oluşan bir grubun ihtiyaçlarının temini için gittikleri değirmende (Aşê Gera) değirmendeki tüm unlara el koyup getirirler. Bu durum çevrede hoş karşılanmaz. Reşo, bu kadar direnişçinin bir arada olmasının zorunlu olarak sorun yaratacağını belirterek, 4–5 kişilik bir grupla ayrılır. Reşo’nun grubunda Mihemedê Xalit, Emerê Xalit adlarındaki iki kardeş ile eşi Zeyno ve Zeyno’nun Kalkî Aşiretine mensup bir akrabası vardır.
Reşo’nun Muradiye-Erciş sınırındaki Devetaş mıntıkasında bir mağarada yaşadığını haber alan güvenlik güçleri, İbrahim Bey komutasındaki çok sayıda asker ile Milis Sidîqe Hesen Keçele’nin kardeşi Mistefa ve Reşo’nun akrabası olan Feto ve pek çok milis, mağaranın yanındaki köyü basarlar. Bu gelişmelerden habersiz olan Reşo, Emerle, Mihemet kardeşleri yiyecek temini için köye gönderir. O anda köyde bulunan güvenlik güçlerinin kurdukları pusuya düşen iki kardeş çıkan çatışmada öldürülür. Köye gönderilen arkadaşlarının gelmemesi üzerine durumdan şüphelenen Reşo, akşam üzeri tüfeğini ve kamuflaj için kullandığı beyaz çarşafını da alarak köye gider. Reşo’nun arkadaşlarının akibetleri için köye geleceğini düşünen askerler köy yakınlarında pusuda beklemektedirler. Reşo kendilerine yaklaşınca ateş ederler. Reşo da kendini yere atıp ateşe karşılık verir. Bu arada karda görünmemek için beyaz çarşafını da üstüne örterek gizlenir. Sayıca çok olan askerler Reşo’yu çembere alırlar. Açılan ateşlere Reşo’nun karşılık vermediğini gören İbrahim Bey Feto’ya:
‘Sen akrabasısın, sana bir şey yapmaz git bak bakalım durumu ne? Yaşıyor mu? Yaşıyorsa teslim olmasını söyle. ’Feto’yu Reşo’nun yanına gönderir.
Reşo, yanına gelen Feto’ya yalvararak:
‘Tüfeklerimiz aynı, benim tüfeğimin namlusunda mermi sıkıştı. Tüfekleri değiştirelim der.
Feto:
‘ Çevren 200 askerle kuşatılmış kurtuluşun imkânsız, gel teslim ol ne kendi kanına, nede askerin kanına gir. ’ der.
Reşo çaresiz teslim olur. Reşo’yu o gece köyde tutan askerler, ertesi gün Zeyno’yu yakalamak için Reşo’yla birlikte mağaraya giderler. Zeyno direnir. Ateş eder, teslim olmaz, Reşo’ya:
‘Reşo, hani sen Emer ailesinin yiğidiyim, ölürüm de teslim olmam diyordun. Reşo da: ‘Zeyno, ben teslim olmadım, kaderim beni teslim etti tüfek tutukluluk yaptı. Kaderimiz buraya kadarmış gel teslim ol. ’ der.
Kocasının çağrisına uyan Zeyno da teslim olur. Her ikisini de orada öldürerek, Reşo’nun kafasını keserler. Gözlerinin önünde kocasının kafası kesilen Zeyno da feryat figanla Reşo’nun cesedine kapanıp ağlar. Onun da kafasını keserler. Reşo ve Zeyno’nun kafalarını köy köy gezdirip teşhir ederler. Klamın Türkçesinden birkaç söz.

“Reşo, sen diyordun benim üzerime daha yiğit çıkmış değil,
Tut tüfeğinin ortasından ve silkin yiğitçe.”
Milislerden Sıddık (Yardımcı) ise o günü şöyle anlatıyordu:
“Reşo’yu bir köyde yakaladık. Tüfeği tutukluluk yapmıştı. O şekilde yakaladık. Tüfeği tutukluluk yapınca, İbrahim bey Feto’yu gönderdi:
‘Fethi Bey, ikiniz de Bekiranlisiniz, seni dinler belki teslim olur. ’ dedi.
Feto, Reşo’nun yanına gitti. Feto’nun anlattığına göre, Reşo der ki: ‘Feto benim silahımın namlusunda mermi sıkıştı. Bak ikimizin de silahı aynı. Değiştirelim tüfeklerimizi.
’ Feto da diyor ki:
‘Yok Reşo yok, kurtuluşun yok. Teslim ol artık. ’
Bu şekilde Reşo’yu teslim aldık. İbrahim Bey:
‘Söz Reşo, gidelim eşin Zeyno da teslim olsun, size dokunmayacağım. ’
Reşo önde biz arkada, Zeyno’nun saklandığı Tendurek dağındaki Devetaş mağarasına gittik. Mağarayı sardığımızda Zeyno bizi fark etti. Bir anda üzerimize kurşun yağdırdı. Reşo dayanmadı;
‘Zeyno beni yakaladılar, bundan sonrası fayda etmez, silahını bırak. ’ diye bağırdı.
Bunun üzerine Zeyno da:
‘Hani sen Emer ailesinin yiğidiydin? Ne oldu, neden teslim oldun?’
Reşo da:
‘Zeyno ben teslim olmadım, tüfeğim bana hainlik etti. Yoksa teslim olmazdım, bensiz mi savaşacaksın?’
Bu sözler üzerine Zeyno mağaradan çıkıp, tüfeğini yere attı.
Zeyno, çok alımlı ve güzel bir kadındı. O koşullarda bile çok bakımlıydı. Saçlarını yeni kınalamıştı, başında bir İran tülbendi vardı; üzerinde kadife bir fistan, ayaklarında da beyaz kalın bir çarık vardı. İbrahim Bey sordu:
‘Zeyno bak işte seni de, kocanı da yakaladım. Şimdi söyle bakalım ben mi yiğidim yoksa kocan Reşit Bey mi?’
Zeyno gülerek:
‘Sen Reşit beyin köpeği bile olamazsın. Bizi öldüreceksin biliyorum. Reşit beyin tüfeğini geri ver, 20 metre uzaklaşalım öyle vur. ’ dedi ve devam etti: ‘Emrinde yüzlerce asker ve milis var ve arkanda da bir devlet var. Benim kocamın da sadece bir tüfeği var. O tüfek de hainlik etti. Yoksa sen kocamı yakalayabilir miydin?’
Bu cevap üzerine İbrahim Bey emir verdi. Askerler ikisini de yere yatırıp kurbanlık koyun gibi kafalarını kestiler.
Daha sonra zaten o kesik kafaları uzunca sırıklara geçirip köy köy dolaştırdılar.
Böylece Reşo ve Zeyno efsanesi bitti; ya da yeni başlamış oldu.
Biz Zeyno’yu mağaradan çıkarttıktan sonra mağarada arama yaptık.
Köşede bir sandık vardı. Sidîqê Heso hepimizden önce davrandı ve sandığı aldı. Dışarı çıkıp atının terkisine koydu. Bunu İbrahim Bey’e illetim.
Sidîq’e gidip sordu. Ama Sidîq ona da vermedi. İçinde değerli eşyaların olduğunu düşünüyorum. İbrahim Bey onun köyünde kalıyordu zaten. Ganimette de ortaktılar.”

Denildiği gibi Reşo Efsanesi bitmemişti, yeni başlamıştı. Dengbêj Şakiro, Reşo’yu da stranlaştırdı. Bu stran da dilden dile dolaştı. Ele geçen bu fotoğraf, sadece Reşo’nun katline ışık tutmuyor. Aynı zamanda bütün bir katliamın en net tanığı...yıllar sonra eski bir asker, İran’dan Reşo’nun ailesine bir mektup ile bir fotoğraf göndermişti...mektup Arap harfleriyle yazılıydı...Mektupta Reşo’nun katline dair birkaç ayrıntı daha vardı :
“ İbrahim Bey Reşo’ya sordu
- Seni nasıl öldürmemi istiyorsun?
- Tüfeğim tutukluluk yaptı, o tüfeği ağzıma sık...
Fotoğraftaki kişi Reşo idi. Ağzından kan geliyordu... Üzerinde pahalı olduğu ve İrandan alındığı beli olan İngiliz kumaşından elbiseler vardı. Temiz yüzlü, saçları taralı bu direnişçinin kafasını keserlerken saçına bir de bez bağladılar, saçı yüzüne dükülmesin, herkes onu tanısın diye... Reşo’nun akrabalarının bir kısmını Manisa’nın Akhisar İlçesine bağlı Beyova kasabasına sürdüler... Onlar, oranın yerlisi oldu!, Ama Reşo’dan haberleri var mı bilinmez!!!...


* Sedat Ulugana'nın Hazırlanan( Ağrı Kürt Direnişi ve Zilan Katliamı / 1926-1931) Kitabından

12 Ekim 2010 Salı

Serhildananên kurdan-I-


Serhildana Babanan a herî mezin di sala 1806’an de, bi serokatiya Evdirehman Paşa çêbû. “Kurdên Babanî li Silêmaniyê li hemberî Osmaniyan serî hildan û Osmaniyan têk birin û desthilatdariya herêmê ket destê wan

04/10/2010




Mihemed Ronahî

BABANÎ

Merheba xwendekarên hêja, Ez ê ji îro û şûnde her duşemê bi quncikê xwe yê bi navê “Deqerû” derkevim pêşberî we û yên di heqîba xwe de bi we re par bikim. Ez ê bi dosyeyeke taybet dest bi nivîsên xwe bikim. Dosyaya Serhildanên Kurdan dê wek rêzenivîsekê ji Babaniyan heya PKK’ê dê bidome.
Ez ê wekî civaknasekî kurd hewl bidim ku bi nêrîneke sosyolojîk berê xwe bidim dîrokê û yek bi yek li ser têkoşîn, serhildan û berxwedanên kurdan ên li hember neyaran rawestim. Ez ne dîroknas im, agahiyên min ên dîrokî ne agahiyên akademîk in, min ev agahî ji çavkaniyên heyî bi dest xistine û bi vê xebatê mexseda min ne aşkerakirin û ronîkirina dîroka kurd e. Bes min mexsed ji vê xebatê analîzeke sosyolojîk e li ser dîroka me, da ku karibim bi lêkolîna li ser serhildanên kurdan perspektîfekê bidim xwendekêr.
Em ê serhildanên kurdan ji Mîrektiya Babanan bidin destpêkirin. Di dema avabûna Mîrektiya Babanan de Kurdistan di bin dagirkeriya du dewletan de bû. Osmanî û farisan Kurdistan di nîvî de li hev par kiribûn. Mîrektiya Babanan di sînorê herdu dewletan de, li Silêmaniyê ava bû. jixwe ev bajar ji alî vê mîrnişîniyê ve hat avakirin û navê xwe jî ji Baba Silêman digire. Avakar û damezirînerê vê mîrektiyê Baba Silêman e. Sedema mezinbûn û pêşketina Mîrektiya Babanan herî zêde ji dest erdnigariya mîrnişîniyê ya stratejîk bû. Lewre mîrektî di nava herdu dewletan de bû û her carê ji van herdu dewletan bi yekê re li hev dixist. “Mîrektiyê siyaseta xwe jî li gorî vê yekê pêkdihanî. Baş dizanîbûn ku ji van herdu dewletan kîjan pêşkeve dê hewl bide ku Babanan ji holê rake.” Ji ber vê yekê jî Babaniyan her carekê xwe dida aliyekî, bi yê din re şer dikir.
Ji mîrekên Bebeyê Bekir Beg çav berdabû Kerkûkê. Ji lew, di nava wî û Osmaniyan de şer derket û Bekir Beg hat kuştin (1716). Baban pênc salan di bin desthilatdariya Osmaniyan de ma. Piştre Xane Paşayê biraziyê Bekir Begê bi dewleta Osmaniyan re li hev kir û di sala 1721’ê de heya derekê dîsa welatê Bebeyê xist bin destê xwe. Ji ber ku Xane Paşa bi Osmaniyan re çû sefera îranê îdareya Erdelanê jî ket bin destê Babanan. Lê di şerê Xanê Efxanî û Osmaniyan de ji ber ku Xane Paşa aligiriya Xanê Efxanî kir û bû sedema şikestina leşkerê tirkan. Heta destpêka dewra Nadir Şahê Îranê, îdareya Erdelanê di dest Xane Paşa de ma û Baban jî di dest Xalid Paşayê kurê Bekir Beg de bû. Di dema Xalid Paşa de mîrektiya Baban û Soran dest bi şer kirin û bi vî awayî Koy ket destê Bebeyê. Nadir Şah di 1730’an de Erdelan ji destê Babanan stend û di sala 1743’an de hakimiyeta Bebeyê xist destê Selîm Paşayê kurê Bekir Beg. Di heman demê de Osmaniyan jî Silêman Paşayê Kurê Xalid Paşa kirin hakimê Bebeyê. Ev yek bû sedema qirkirinên giran û şerê navxweyî. Ji Silêman Paşa û şûnde jî gelek nav hatin ser desthilatdariya mîrektiyê, em dikarin dûr û dirêj behsa wan bikin lê ji ber ku nivîs dirêj nebe ez dixwazim bes vê yekê bêjim ku ji Silêman Paşa û vir de taybetmendiya Babanan ya herî bi nîşan şerê navxweyî û malbadî bû. lewre gav birayan bi hev re şer dikirin, gav jî vê mîrektiyê bi mîrektiyeke din ya kurd re şer dikir. Evdirehman Paşa mîrê Babanan yê herî hêzdar û domdar bû. Di nava bîst û çar salan de sê caran bi Osmaniyan re şer kir. Du caran li derbenda Baziyan, carekê jî li nêzî Kifriyê bi leşkerên Osmaniyan re şer kir. Di dawiyê de Bexda girt, lê walîtiya Bexdayê nekir. Di derbarê walîtiya Bexdayê de wiha gotibû: “Rast e, ez walîtiya Bexdayê bikim ez ê mezintir bim, lê ez tasek ava welatê xwe nadim bi tevahiya welatê romê”
Dema Babaniyan ya herî hêzdar di mîrektiya Evdirehman paşa de ye. Sînorên vê mîrektiyê di dema xwe ya herî hêzdar de li bakur xwe digihîne Koy û Baneyê, li başûr xwe digihîne Kifrî û Qeretepeyê. Babanî bajarên wek Silêmaniye, Kirkûk, Hemedan, Koysancak, Qesra Şêrîn û Zehewê bi dest dixin. Heta Longrîk di kitêba xwe de dibêje “Împaratoriya Babanan”. Babanan di dîroka berxwedana xwe de tim li hember du neyaran şer kirin: Osmanî û Îranî. Osmanî û Îraniyan baş dizanîbûn ku dê nikaribin bi şerê sor wan têk bibin. Ji ber vê yekê jî tim berdanhev xistin nava vê malbadê û bi vî awayî xwestin hêza wan bişikînin.
Serhildana Babanan a herî mezin di sala 1806’an de, bi serokatiya Evdirehman paşa çêbû. “Kurdên Babanî li Silêmaniyê li hemberî Osmaniyan serî hildan û alayiya Osmaniyan têk birin û desthilatdariya herêmê ket destê Evdirehman Paşa. Li piştî têkbirina vê alayiyê Osmaniyan êrîşeke din jî birin ser Babanan. Li derdora Kifriyê leşkerên Osmaniyan û Babanî ketin şer. Ji ber ku birayê Evdirehman Paşa, Xalid paşa û hinek merivên Evdirehman Paşa îxanet li wî kirin, Babanî têkçûn. Vê serhildana di serokatiya Evdirehman Paşa de, du salan li ber xwe da. Li dû vê serhildana mezin, di sala 1812’yan de kurê Evdirehman Paşa, Ehmed Paşa ji nûve serî hilda li hemberî Osmaniyan. Ehmed Paşa artêşa xwe ji çek û topên nûjen pêkanî bû û gelek leşker li xwe civandibûn. Bi vî rengî ajot ser Bexdayê lê hinek bûyerên ku Ehmed Paşa gumana wan nedikir qewimîn. Apê wî leşkerên girêdayî xwe ji artêşê girt û veqetiya çû aliyê dewleta Eceman. Di heman demê de Silêmanî jî dagir kir. Birayê Ehmed Paşa jî bi waliyê Bexdayê Necîp Paşa re tifaq danî.” Ji ber van sedeman herdu serhildanên Babanan yên mezin negihan serî û Babanî bi vî rengî têkçûn.
Ji herdu serhildanên Babanan meriv dikare çend mînakan hilbijêre ku ew mînak dê di pêşerojê de jî gelek caran bibe sedema têkçûyîna raperîn û serhildanên kurdan. Mînaka yekem îxanet e, ya duyem jî şerê navxweyî ye. Bi rastî jî em ê di serhildanên din de jî bibînin ku ev her du mînak dê her car derkevin pêşiya me.
1 C.J.Edmonds: Kurtler, Turkler, Araplar, rp:83
2 Dr.Kaws Kaftan:Baban, Botan, Soran, rp:15
3 M.Emîn Zekî Beg: Dîroka Kurd û Kurdistanê, rp:544 Dr.Kaws Kaftan:Baban, Botan, Soran, rp:22 Dr.Kaws Kaftan:Baban, Botan, Soran, rp:19 Ethem Xemgîn: Kurdistan Tarîhî, rp:516
mihemedronahi@hotmail.com

Serhildananên kurdan-II-


Mîrektiya Soranan mîrektiyeke Kurdistanê ya kevnar e.

11/10/2010




REWANDÛZÊ

Mihemed Ronahî

Mîrektiya Soranan mîrektiyeke Kurdistanê ya kevnar e. Ev mîrektî ji bera kurdan a bi navê Rewandûzê ye û kurdekî navdar ê wekî Selehedînê Eyûbî jî ji vê berê ye. Vê mîrektiyê di dema Mîr Mihemed de xwe gihandiye asta xwe ya herî hêzdar. Mîr Mihemed ango bi nasnavê xwe Paşayê Kor, di sala 1788’an de li Rewandûzê ji dayik dibe. Ji ber ku çavê wî yê çepê kor bû, jê re dihat gotin Paşayê kor. Mîr Mihemed di sala 1813’an de serokatiya mîrektiyê ji dest bavê xwe Mistefa Begê digire. Di hinek çavkaniyên din de jî tê gotin ku Mîr Mihemed mîrektiyê bi darê zorê ji bavê xwe digire. Mîr Mihemed mîrektiya xwe gav bi şerê navxweyî, gav jî bi şerê neteweyî yê ku li hember neteweyên din dide, mezin dike. Di sala 1818’an de serfiraziya mîrektiya xwe îlan dike û ji bindestiya Osmaniyan derdixe mîrektiyê. Li ser navê xwe xutbeyê dide xwendin û diravan çap dike. Di dîroka kurdan de gelek mîrektî hatine û çûne lê stêrka tu mîrektiyekê weke mîrektiya soranan zû nebiriqiye û zû netemiriye. Mîrektiya soranan berê êrîşî mîrektiyên herêmê dike. Wek mînak mîrektiya Amediyê ji vana yek e. Dûre mîrektiya Babaniyan dikeve bin desthilatdariya Soranan.
Li dû dagirkirina Babanan di 1933’yan de Akrê, Mêrdîn û Amed jî bi dest xistin. Herêma Behdînanê jî bi temamî ket destê Soranan. Mîrektiyê di demeke kurt de hêza xwe mezin kir û hejmara artêşa xwe gihand dora 50 hezar leşkerî. Yekem car artêşeke bi rêk û pêk ji alî Mîr Mihemed ve tê avakirin. Ji pêncî hezar leşkerî 20 hezar her dem ji bo şer amade ne û bi her tiştê xwe wek leşkeran dijîn. Lê yên mayî di bin serokatiya serokeşîrên xwe de tevlî artêşê ne.
Bi fermana serokeşîrên xwe ew jî wek leşkeran amadeyî şer dibin. Ev artêş di bin fermandariya pênc kesî de tê meşandin. Ango ji bo rêvebiriya artêşê pênc serleşker wek lijneyekê artêşê bi rêve dibe.Mîr Mihemed jî serokê artêşê yê giştî ye. Yekem car di dema wî de leşkerên artêşa kurd ji bo perwerdehiyê diçin ewropayê. Mîr Mihemed ji ber ku yekî otorîter bû him li ser eşîrên herêmê û him jî li ser neyarên mezin tirsa wî tim hebû. Ji ber vê otorîteriya xwe gelek neyarên navxweyî jî ji xwe re peyda kiribû. Bo ku xwe ji van neyaran biparêze tenê ji bo parastina wî sê hezar parêzvanên wî yên taybet hebûn. Ango sê hezar peyayên wî hebûn li dorê.
Wê demê ji ber ku Osmanî jî bi serhildana waliyê Misrê Mehmed Elî Paşa re mijûl bû gelek hêz wenda kiribû. Lewre Mehmed Elî Paşa Misr û Surî girtibû ji destê Osmaniyan. Ev yek jî bûbû sedema rihetiya Mîrektiya Soranan. Lê Osmaniyan dema mezinbûna hêza Soranan dîtin, fam kirin di pêşerojê de wê êdî nikaribin bi vê mîrektiyê. Lewre Mîrê Kor ango Mîr Mihemed hêzên xwe yên leşkerî di heman demê de bi çek û topên nûjen jî xemilandibû. Yekem car mîrektiyeke kurd bi Mîr Mihemed dibe xwediyê topan.
Her çawa Osmanî bi Mehmed Elî paşa re di şer de bûn Îranî jî wê demê bi Oris re di şer de bûn û nikaribûn berê xwe bidin vê mîrektiyê û bi wan re şer bikin. Di vê navberê de Mîr Mihemed bi Mehmed Elî Paşa re peymana dostaniyê jî îmze kiribû. Lê bi têkçûna Mehmed Elî Paşayê Misrî ji bo mîrektiyê jî rojên xeternak dest pê kirin. Li gel faktorên siyasî hinek sedemên din jî bûn sedema rûxandina vê mîrektiyê. Mîrê Kor ji ber ku di demeke kurt de gihaştibû hêzeke mezin vê hêzê serxweşiyek dabû wî û ne tenê bi neyarên xwe re şer dikir, di heman demê de bi eşîrên derdorê yên kurd re jî şer dikir. Bi vê boneyê neyar li xwe zêde kiribû.
Di sala 1835’an de wayliyê Sêwazê Reşîd Paşa bi hêzeke mezin berê xwe da vê Mîrektiyê. Wayliyê Bexdayê Elî Riza Paşa û wayliyê Musilê Mihemed Paşa jî hêzên xwe bi yên Reşîd Paşa re kirin yek û li gel her sê artêşan hinek eşîrên kurdan jî gihandin xwe û êrîş birin ser vê mîrektiyê.Li dû têkoşîneke mezin di Tebaxa 1836’an de Rewandûz rûxiya û mîrektî dîsa ket bin desthilatdariya dewleta Osmaniyan. Mîr Mihemed Mişextî Stenbolê kirin, lê bi rê de kuştin.
Ez dixwazim ji sedemên rûxandina Soranan çend heban diyar bikim. Ya yekem; digel hêza xwe ya çekdarî mîrektî ji alî siyasî ve ne pêşketî bûn û ji mercên siyasî sûd wernegirtin. Ji alî taktîkê ve jî gelek xeletî hatin kirin. Wek mînak dema bi Osmaniyan re di şer de bûn di heman demê de eniyeke şer bi îraniyan re jî vekirin û bi wan re jî lev xistin. Li aliyekî din faktora olî li ser rûxandinê tesîreke mezin kir. Lewre di dema wî de gelek kurd jixwe tevlî artêşa wî nebû heta bi ser de li dijî wî şer kir. Sedema şerkirina wan baweriya wan a olî bû. Lewre wê demê osmaniyan bi arava Meleyekî di nav gel de navdar yê bi navê Mela Hadî fitûyek derxistin.
Di fitûya wî de dihat gotin ku Mîr Mihemed li hember şerîetê serî rakiriye. Vê yeka bûbû boneya ku gel xwe bi wî ve negire. Lê di eslê xwe de Mîr Mihemed jî kesayetekî olî bû. Lewre wî bixwe jî di medreseyên kurdistanî de xwendibû û aliyê wî yê olî gelek bû. Jixwe heke ne ji vî aliyê wî bûya dê ew qas piştgirî negirta ji derdora xwe. Hasilî em dikarin di vir de bêjin ku him di têkçûna wan de him jî di pêşveçûna wan de faktora olî faktoreke mezin bû. Sedemeke rûxandina Soranan ya din jî ev bû; li şûna ku bi mîrektiyên kurdan yên din re destbirakiyê pêşvebibin, bi wan re şer kirin. Ji van mîrektiyana yek mîrektiya Botaniyan bû. Bedirxan Begê Botanî di wê demê de gelek hêzdar bû lê ji ber ku Mîrê Kor êrîş bir ser wan hêza wan jî ya xwe jî şikand.
1 Dr.Celîlê Celîl: XIX.YY Kürtler
2 Xemgîn, Ethem: Kürdistan Tarihi
3 Torî: Tarihte Türk-Kürt ilişkileri
4 Dr. Kaws Kaftan: Baban, Soran, Botan
5 Torî: B.N(Berhema Navborî), rp:169 mihemedronahi@hotmail.com

Rêxistina Xoybûnê û felsefeya wê



Xoybûn piştî Serhildana Şêx Seîd a ku di bin kontrola Rêxistina Azadiyê de bû, têk çû; Li Sûriyeyê ji alî rewşenbîr û pêşengên kurdan ve hate damezirandin. Xoybûnî dixwestin ku kurd ji bo yekitiyê têbikoşîn daku welatê xwe ji bin mêtingeriya kemalistan rizgar bikin

12/10/2010




REMEZAN OLÇEN

Di amblema ku xoybûnî ji xwe re hilbijartine de; şûr, pênûs, simbila genim û roj heye. Ew sembolên ku ji bo amblemê hatine niqandin jî dema ku yek bi yek bê analîzkirin û nirxandin dê mantalîte û felsefeya Xoybûnê raxe pêşberî çavên me. Lê beriya ku em dest bi nirxandinek li ser sembolên di amblemê de cih digirin bikin, lazim e em dem û dewrana ku Xoybûn lê hatiye damezirandin bi bîr bînin. Xoybûn ango serxwebûn, gelo li cîhanê tu gelek heye ku di dîroka wî de peywa serxwebûnê ewqas hatiye dubarekirin? ev bi serê xwe tiştekî seyr e. Belê em zêde ji mijarê dûr nebin; Xoybûn piştî têkçûna Serhildana Şêx Seîdê Kal li sirguniyê Li Sûriyeyê ji alî komek rewşenbîrên ku ji zilm û zordariya komara tirk ango ji kemalîstan rewiyan ve û çend endamên rêxistina ermeniyan a bi navê Taşnak ve hate damezirandin.
Kongreya Xoybûnê ya yekemîn di 5’ê cotmeha 1927’an de li Bhamdûna Lubnanê li mala Vahan Papazyanê tê li dar xistin. Ku xoybûnê ji vê kongereyê re dibêjin; “kongereya Neteweyî ya Kurd” di vê kongeryê k udu hefte dewam dike de Celadet Bedirxan wekî serokê Xoybûnê tê hilbijartin. Di kongereyê de rêziknameyek ku bi qasî 34 xalên wê tê zanîn tê nîqaşkirin (ev rêzikname di sala 1928’an de hate aşkerakirin), sonda biratiyê û encamnameya kongereyê armanc û çawaniya rêxistinê radixin berçavan. Balkêşiyek rêxistinê jî ji bilî kurdan bi tu awayî endam qebûl nekirine.

Biryarên di kongerya yekemîn a Xoybûnê ve hatibû girtin ev bûn:
1. Helkirina hemû komeleyên kurdî yên hene û pêkanîna komeleyeke kurdî ji hemû endamên kevin kom bibin û rê li ber endamên nû vekirî be.
2. Serhildanên li dijî komara Kemalîst dirêj bikin, ta yek leşkerê tirk li ser xaqa kurdan nemîne.
3. Berî pêxistina agirê şoreşa giştî, li ser van xalên jêrîn biçin:
a) Ji bo hemû hêzên niştimanî ên kurdî, pêşewayê giştî destnîşan bikin.
b) Rêxistina hemû hêzên şoreşgêrî li rêbazên leşkerî û cengawerî de baştirîn çekên şervanî di destên şoreşgêran de bin.
c) Ji şoreşê re melbendeke giştî bê nîşankirin û ji bo hêza serkirdayetiyek bilind di çiyayekî ji çiyayên Kurdistanê ên bilind de bê danîn.
4. Ligel dewleta Îranê û bi gelê faris re peywendiyên biratî û xweş girêdin.
5. Bi herdu dewletan (Sûriyê-Iraq) re peywendiyên xwe girêdin û ew mafên li gora seqihên çavdêrî ku peyman û rêkevtinên dewletî bi kurdan dabûn, besin û doza tu mafên siyasî yên din ji herdu dewletan nekin.

Di rêziknameya Xobûnê de 5 xalên pêşîn ev bûn:
Di 5’ê cotmeha 1927’an de bi biryara 1’emîn Kongreya Neteweyî ya Kurd bi navê Xoybûnê rêxistinek neteweyî ya kurd hate damezirandin.
Armanca rêxistinêew e ku kurd û Kurdistana di bin mêtingeriyya komara Kemalîst de ye bi sînorên xwe yên xwezayî û neteweyî bên rîzgarkirin û damezrandina dewleta Kurdistanê ye.
Ji bo vê armancê ew ê rêxistin kurdan li bin banekê li hev bicivîne û li ser esasên berjewendiyên neteweyî dê bi netewe û kesên xêncî kurdan re jî tifaq bê çêkirin.
Şert û şirûtên endamtiyê:Her kurdê ku şert û şirûtên rêziknameya rêxistinê û sonda neteweyî bi cih bîne dikare bibe endamê Xoybûnê. Her kesê ku bibe endam lazim e aîdatên xwe yên mehane razîne.
Her kurdê ku endamtiya wî bê qebûlkirin lazime li hember heyeta peywirdar sonda jêrîn bixwîne:“Her fermana ku ji alî kesên berpirsiyar û heyet bide min, li ku derê û çi wext dibe bila bibe qebûl dikim, ji bo ew fermana hatî dayîn bi cih bê çi ji destê min bê ez ê bikim ku di vê riyê de hewce be ez ê canê xwe jî bidim û tu carê ji bo bi cih anîna peywirê nanayî nekim. Ji bo armanca neteweyî bi cih bê, ez ji rêxistên an komeleyên ku endamên wan im vedikişim, bi tenê ji bo Xoybûnê xebat û têkoşînê dimeşînim. Çi amûr û alavên di destên min de hebin ji bo fermanên rêxistênê ez ê di destê xwe de amade bihêlim û xênc jifermana rêxistinê ez ê bi fikrê xwe çi li ser navê xwe çi li ser navê rêxistinê tu tiştê nakim mû fikir beyan nakim.Hem ji ber endamtiya rêxistinê û hem jî ji ber fermanên rêxistinê çi tiştên nepenî ku ez pê dizanim ez ê li tu derê îfşa nekim. Dema kum in ev nepeniyan aşkera kir rêxistin çi fermanê bide kut ê de serjêkirin jî hebe ez ê pê razîbim û hewce be ez ê vê cezayê bi destê xwe bi cih bînim li ser şeref û namûsa xwe soz Didim. Welleh Bîlleh.”

Di dîroka Xoybûnê de metoda xebat û çalakiyan
Xoybûnê, dest bi kar û xebata xwe ya neteweyî kir û bi serokên ‘eşîran, serdarên siyasî û bi malmezinên kurdan re têkilî girêdan û bi hev re dan û stendin; da ku li dema pêwîst amade bin. Xoybûn roj bi roj xebata xwe berfireh kir û bi kurdên derveyî welêt re têkilî girêdan.
Nûner û endamên Xoybûnê li her çar perçên Kurdistanê û li derveyî welêt (Ewropa-Amerîka) çêbûn. Peywendî di navbera serkirdayetiya Xoybûnê û perçên Kurdistanê yên din de çêbûn.

Xebat û çalakiyên Xoybûnê di warê leşkerî de: Bi rastî em nikarin xebata Xoybûnê û şoreşa Araratê ji hev veqetînin, ji ber ko li dora çar salan (1927-1930) bi hev hatibûn girêdan. Em dikarin bibêjin ko berdewamkirin û geşkirina agirê şoreşa Agirî pareke mezin jê keda rêxistina Xoybûnê bû.
1. Şoreşa Agirî: Ihsan Nûrî paşa serkêşiya şoreşa Agirî bike, û ala kurdî û durişma civata Xoybûnê jê re rêkirin. Serokê şoreşa Araratê ev duriştimê ha kiribû nîşana efserên xwe û çiyayê Agirî kiribû nîşana leşkeran. Rêveberiya dezgehên bajarî bi serokatiya Birahîm paşayê Hisikî damezrandin. Deverekî fireh vegirtin: “Ararata mezin û ya piçûk, cihên Torbax û Kelhê, Tendirok, Aldax, Mîlêc, Kêrik, Êrhebeş, Zîlan, Eyaxa, Barkêrê û Diyadînê.
2. Projeya şoreşekê ji başûr-binxetê: Xoybûn şeva 3’yê ser 4’ê tebaxê sala 1930’yî roja êrîşkirina ji başûr-binxetê ber bi bakur-serxetê ve biryar stendin. Serkirdayetiya Xoybûnê eniya şer ji Cerabulsê ku li ser ava Feratê dikeve, ta Endîwerê li ser Ava Mezin (Dîjle); li ser şeş deveran ji rojava ta rojhelat bi ser endamên Xoybûnê de leva kirin.
a. Devera Kobanê: Bozan Şahîn beg û birayê wî Mistefa beg serokên Hoza Berazan û Osman Sebrî berê wan li Riha û Mereşê
b. Serê Kaniyê: Mehmûd begê Birahîm Paşayê Milî ber bi Wêranşarê re.
c. Devera Dirbêsiyê: Ekrem begê Cemîl Paşa û Qedrî ber bi Mêrdînê ve.
d. Devera Tirbespiyê: Haco Axa serokê Hoza Hevêrka ber bi cihê hevêrkan.
e. Devera Dêrikê: Celadet Bedirxan serkêşiya vê hêzê dikir û pêre Mihemed begê Cemîl Paşa û hin ji begên devera Botan mîna Resûl axa serokê Hoza Zîlan.
6. Devera Tilşe’îrê: Cemîlê Seyda û herdu kurapên Şêx Se’îd (Selahedîn û birayê xwe), digel pênc hevalên din, di herêma Nisêbînê.

Xebata Xoybûnê di warê siyasî, civakî û rewşenbîriyê de
Xoybûnê gelek şêweyên tekoşînê yên ji hev cuda bi kar tanîn, hem di warê siyasî û leşkerî de hemjî di warê ramyariyyê de gelek xebatên giranbuha meşandin.Nivîskar Rohat Alakon di vî warî de dibêje: “Ev cara pêşîn ku rêxistineke kurd folklor û edebiyatê di warê hişyarbûna neteweyî de wekî çekekê bi kar tîne û vê yekê di destûra xwe de bi cih dike” Belê rêxistina Xoybûnê 83 sal berya niha hate damezirandin û bi qasî 20 salan bi awayekî aktîf di warên siyasî, leşkerî, civakî, wêjejî û ramyariyê ve ji bo neteweya kurd têkoşîn meşand.
Mirov li gorî çavkaniyan dikare dîroka Xoybûnê bike du beş jî berya şikestina Çiyayê Agiriyê û piştî şikestinê. Berya serhildana Agiriyê têk biçe di warên siyasî û leşkerî de gelek kar û xebat hatin kirin.
Piştî şikestinê jî di warê civakî, ramyarî, wêjeyî û ziman de gelek xebat meşandine. Em niha dikarrin behsa amblema Xoybûnê bikin dê mijar ber bi hev biçe. Di amblema wê de; Şûr hebû ku hem tê wateya rastiyê û hem jî tê wateya hêzbûnê. Simbila genim hebû ku hem tê wateya erdnîgariya Kurdistanê, tê wateya bereketê, Roj hebû ku tê wateya jêderka jiyanê. Pênûs hebû ku ew jî tê wateya zanyariyê. Me ev sembol bi sembolîstan neda şîrovekirin lê belê kêm zêde em dikarin wiha şîrove bikin bo ku em jî neviyên wan in


Xoybûnî dixwestin kurd yekitiya xwe ava bikin

Beriya Serhildana Şêx Seîdê Kal li paytexta Al-î Osman li Stenbolê ji alî kurdên rewşenbîr ve Komeleya xwendekaran a bi navê Hêvî’yê hatibû 1912-1913’an de hatibû damezirandin ku di di nav komaleya Hêviyê de kesên wekî; Kadrî Cemîlpaşa, Omer Cemîlpaşa, Kemal Fewzî, Ziya Wehbî, Babanzade Azîz,Mihemmed Mîhrî, Dr. Mustafa Şewkî, Fûad Temo, Abdurrahîm Rahmî, Dr Fûad, Îhsan Nûrî, Nûrî Dêrsimî,Memdûh Selîm,… hwd cih digirtin Ku ev qadroyê komeleyê di heman demê de qadroyên pêşeng ê serhildana Şêx Seîdê Kal bûn jî.
Hin ji van rewşenbîran jî piştî serhildan ji alî kemalîstan ve tê tepisandin berê xwe didin Sûriyeyê. Li gel van rewşenbîran Mîrê Zimanê Kurdî Celadet Bedirxan tevli birayê xwe Kamuran Bedirxan, Elî Riza kurê şêx Se’îdê Pîran, Dr.Şikriyê Mihemedê Segvan, Haco Axa, Bozanê Şahîn beg (serokê hoza berazan), Mistefayê Şahîn beg, Emînê Ehmed (Serokê hoza Rima), Memdûh Selîm, Bedredîn axayê Hebisbenê,Tewfîqê Cemîl, Fehmiyê Licî (katibê Şêx Se’îd), Mele Ehmedê Şûzî, Feqe ‘Evdilayê Cizîrî, Kamil efendî û Kerîm efendî. Di kongreya Xoybûnê ya yekem de çend kes hebûn û kî bûn hîna j îli ser wan îhtilaf hene. Lê belê biryarê ku girtine û di arşîvan de cihê xwe girtine; em têdigihîjin ku armanca Xoybûnê komele û rêxistinên kurdan li dor sondeke neteweyî di bin banekê de ji bo armanca rizgarkirina welatê kurrd û ermanan xebat û têkoşîn kirine.

Çavkanî:
1-Les Massacres des Kurdes en Turquie La Caire 19288 no:2
2- Xoybun Orgutu Rohat Alakom
3-Nurettîn Zaza; Jiyana Min
4-Îhsan Nûrî Paşa; Agri Dagi Îsyani
5-Nûrî Dêrsimî; Hatiralarim
6- Osman Sebrî; Li Goristanekê Amedê
7- Malperên Înternetê



çavkanî (kaynak) Azadîya Welat

11 Ekim 2010 Pazartesi

Tarih'te Kürd İsyanları

Xoybun Hareketi:
Xoybun, kendi dönemine ışık tutan bir hareket… Belki şartlar ve koşullar zor olsa dahi asla yerinde saymadan nasıl bir mücadele verileceğini gösteren mücadele mirasını halkına bırakmış olan bir kuruluş…

Xoybun örgütlenmesi, başlı başına Kürt tarihinin en önemli çalışmalarından biridir. Ayakta kalma mücadelesi, bağımsızlık ve özgürlük özlemlerinin gerçekleşmesi için ortaya konulan hassasiyetler, fedakârlıklar, yiğitlik ve kahramanlık manzaralarıyla doludur adeta… Xoybun hareketi 1907'de Lübnan'da başlatılır. Bunun için dönemin önde gelen Kürt liderleri, özel görüşmeler sonucu yine dönemin siyasi, ekonomik ve sosyal şartlarına göre bir mücadele verilmesi gerektiğinin altını çizerler.

Hareketin yöneticiliğini de Bedirxan ailesiyle beraber Kürdistan'ın dört bir yanından gelen Kürt liderler üstlenmişlerdir. Sürgün yaşamı içerisinde hapsolan Süreyya Bedirxan ve ailesi, tıpkı babası ve dedesi gibi vatan hasretiyle yanıp tutuşmuşlardı. Vatan hasretinin ne olduğunu en iyi onlar anlayabilirdi…

Bedirxan Ailesi:
Süreyya Bedirxan'ın büyük babası Mir Bedirxan (1851-1926), Cizre Botan Emirliği'nin son emiriydi. Tarihçiler, 1846'da Osmanlı İmparatorluğu'na karşı, Kürt tarihindeki ilk ulusal ayaklanmanın Mir Bedirxan önderliğinde gerçekleştirildiğini belirtirler. Bu ayaklanma ve ardından gelen yenilgi, hem Kürdistan ve hem de Mir Bedirxan'ın temsil ettiği Aziziyan ailesi için bir dönüm noktası olmuştur. Şöyle ki; Kürtlerin emirlik şeklindeki yönetimleri son bulur, yerine 'Kürdistan Eyalet Yönetimi' adlı doğrudan Osmanlı'nın merkez yönetimi idaresine bağlı yeni bir sistem getirilir. Aynı zamanda bu olay, bahsi geçen köklü ailenin sonsuz sürgün yaşantısının başlangıcı demekti. Mir Bedirxan ve ailesi Cizre'den alınarak İstanbul'a, ardından Girit Adası'na sürgüne gönderilirler. Mir Bedirxan 1868'de sürgün olduğu Şam'da vefat eder. Onun gibi dört karısı, çocukları ve torunları da kendi ana memleketlerinden uzakta yaşarlar. Ailenin büyük bir bölümü sürgün olarak İstanbul'a ve Osmanlı İmparatorluğu'nun diğer bölgelerine yerleşmek zorunda bırakılırlar. Süreyya Bedirxan'ın babası Emin Ali Bedirxan, ailenin en önde gelen üyesidir ve özellikle 1900-1920 yılları arasında Osmanlı imparatorluğu'nda yüksek mevkilerde bulunmuştur.

Bilindiği gibi Emin Ali Bedirxan, pek çok Kürtçe yayının editörü ve Kürt Teali Cemiyeti'nin de genel sekreteriydi. Kürt Teali Cemiyeti; 1910 yılında önemli Kürt aileleri ve aydınları tarafından İstanbul'da kurulan en büyük Kürt organizasyonudur. Emin Ali Bedirxan, derin bilgisi ve aydın kimliğinin ortaya çıkardığı otoriteyle hem kendi ailesinin ve hem de dönemindeki Kürtlerin lideri oldu. Sürgün sırasında Bedirxanlar, birleşip pek çok toplantılar yaparlar. Bu yolla kendi ana memleketlerine dönebilmenin yollarını arayıp, şartlarını buna göre hazırlarlardır.

Süreyya Bedirxan ise Emin Ali Bedirxan'ın en büyük oğludur. Çerkez olan annesi, doğumunun hemen ardından ölünce, babası bir kez daha evlenir. Emin Ali Bedirxan'ın yeni eşi Semiha hanımdan beş oğlu ve bir kızı olur; Celadet, Kamuran, Tevfik, Hikmet, Safter ve Meziyet Bedirxan'ın, Süreyya Bedirxan'ın kardeşleriyle arası daima çok iyiydi. Erkek kardeşlerinden ikisi Celadet ve Kamuran, Kürt kültürel hayatında çok önemli bir rol üstlenir. Celadet Ali Bedirxan, Latin alfabeleriyle Kürtçe alfabenin ve bugün bile kullanılan Kürtçe gramerin kurucusudur. Şam'da yayınladığı; Hawar (1932-1943) ve Ronahi (1942-1943) adlı Kürtçe dergiler, modern Kürt edebiyatı tarihinde önemli bir yere sahiptir. Celadet Bedirxan, bu yayınlarla Kürt kültürü adına yeni bir yaklaşıma öncülük etmiştir. Bugün dahi Kürt dili çalışmalarında, kendisinin engin bilgilerinden faydalanılmaktadır. Aynı zamanda yurtseverlik noktasında saygı duyulacak bir kişiliğe sahip idi.

Kamuran Bedirxan da erkek kardeşi Celadet gibi aktif bir yayıncı ve yazardı. Oldukça önemli ve nitelikli bir gazete olan Roja Nû'yu (1943-1946) ve Stêr (1946) adlı ilavesini yayınlamıştır. 1947'de yılında vefat eder ancak kadar Paris'teki Sorborne Üniversitesi'nde Kürdoloji eğitimi verir. Kürtçe, Türkçe, Fransızca ve Almanca olmak üzere 30 kadar edebi çalışması yayınlanır.

En büyük kardeşi Süreyya Bedirxan da diğer kardeşleri kadar editörlük yeteneğine sahiptir. Babası ve kardeşleri gibi hem yazarlık ve hem de gazetecilik yapar. Kürtler hakkında, pek çok edebi kitap yazar. Modern çağın en büyük Kürt organizasyonu olan Xoybun'un kurulmasında ve yönetilmesinde de kardeşlerine yardım eder. 1906 yılında, büyük sıkıntılar onları beklemekte idi. Çetin koşullarda, uzun vadeli sürgün hayatı, tüm ailenin önünde bir karabasan gibi beklemekteydi. O yıllarda, yaklaşık 3.000 kişi sürgüne gönderilmişti. Bu; küçümsenemeyecek, ciddi bir rakamdı. Dünyanın dört bir parçasına sürgün edilen Bedirxan'lar, diğer Kürtlerdeki gibi birçok çileden, dertten ve eziyetten paylarını almışlardı. Fakat Kürt halkının direnişçi ruhu, asla yenilgiyi kabul etmezdi. Tekrar bir araya gelme çabalarına girişildi. Silahlı mücadele ve sözlü, yazılı mücadeleye dönüşen yaşamları bu platformda da kısıtlı imkânlarla düşmanlarına, Kürtlerin ne kadar güçlü bir halk olduğunu göstermiştir. Bir süre sonra Süreyya Bedirxan, Kürt hareketine katılarak Kürtçe gazeteler yayınlamaya başlar.

19. yüzyıl, genellikle ulusçuluğun ve ulusal devletlerin ortaya çıktığı bir çağ olarak tanımlanır. Lozan Antlaşması'yla Türkiye'deki yeni cumhuriyet yönetimi, uluslararası alanda yasallık kazanır. Böylece Kürt bağımsızlık sorunu gündemden kalkar. Bundan sonra Kemalistler, Kürdistan'da serbestlik hakkı kazanırlar. 1924-1925'te Kürdistan'da Piranlı lider Şêx Said önderliğinde bir kıyam başlar. II. Ayaklanma ise 1928-1932'de, Ağrı'da Xoybun tarafından organize edilir. Prens Süreyya'nın yönetimsel bir pozisyonunun olduğu Xoybun, bağımsız bir Kürt devleti ilan eder ve Kürt Hükümeti kurulur.

Şêx Said kıyamından sonra, bir kısım Kürt savaşçısı Irak, İran ve Suriye'ye sığınır. Orada eskiden beri bulunan Kürt aydınları "Kürt Milli Liga"sını oluşturmuştu. Fakat örgütlenme zayıftı. Kürdistan'daki katliamlar, bu aydınları harekete geçirmişti. Artık ulusal çapta bir örgütlenmenin gerekli olduğu fikrine varıldı. Bu sıralarda birbirinden kopuk da olsa direnişler devam ediyordu. Bu direnişlerin tek merkezden yönetilmesi önem kazandı. Ama Kürtlerin kendi aralarındaki aşiretsel çelişkiler, kan davaları, düşmanlıklar, toprak vs. sorunlar, birliğin önündeki en büyük engeldi. Bu aydınlar 1925 yılından itibaren dağınık bir şekilde savaşan Kürtleri bir program altında toplayıp milli sorunun çözümü için bir araya getirmek isterler.
Bir başka kaynakta ise Xoybun'un kuruluş dönemi şöyle anlatılır:

"Şêx Said kıyamında teslim olmayanlar sağa-sola kaçışmıştır. Bazıları kimi bölgelerde devam eden yerel ve küçük çaplı direnişlere katılmıştır. İşte, Şêx Said Kıyamı'ndan kaçanların bir kısmı çıkan affa rağmen teslim olmaz. 1926 yılında Celali aşiretinden Bro Heski Telli, Ağrı Dağı'nda ayaklanmayı başlatıp dağa çıkar. 1927 yılında İhsan Nuri Ağrı'ya yetişir. Xoybun Komitesi tarafından Ağrı'ya gönderilen üç renkli bayrak "Ala Serxwebuna Kurdistan" aynı yılda Ağrı Dağı'nda dalgalanmaya başlar. Zaten Ağrı direnişi, bir yerde Şêx Said Kıyamı'nın devamı biçiminde de değerlendirilir."

Birlik yönündeki çabalar 1926-1927 yılları arasında devam eder. Özellikle de 1927 yılında seri halde birçok toplantı yapılır. Sonuçta 1927'nin sonbaharında "Kürt Milli Kurultayı" yapılır. Toplantıya; mülteciler, ülke dışındaki Kürt gruplarının temsilcileri ile direniş halindeki bölgelerin temsilcileri katılır. Böylece Xoybun'un temelleri atılır. Kürt Milli Genel Kurultayı amaç olarak Kuzey Kürdistan'ın bağımsızlığını önüne koyar. 5 Ekim 1927 yılında Kürdistan Teali Cemiyeti, Teşkilat-ı İçtimaiye, Kürt Millet Fırkası ve Kürt Ulusal Birliği veya (Kürt İstiklal Komitesi) adlı Kürt örgütleri birleşerek Xoybun Cemiyeti'ni kurar. Xoybun, işte bu koşullarda ortaya çıkar. Çeşitli bölgelerde örgütlü gruplar oluşturmaya çalışılır. Ayrıca birliği sağlamak için, bir kardeşlik andını kabul eder ve yayımlar.

Yeni organizasyonda Kürt liderlerinden; Memduh Selim, Mehmet Şükrü Segban, Mevlanazade Rıfat, İhsan Nuri ve diğerlerinin yanı sıra Bedirxanlardan; Süreyya Bedirxan, amcası Halil, Rami, Celadet ve Kamuran Bedirxan da yer alırlar. Organizasyonun programı, ilişkileri ve planları modern Kürt tarihinin analizi açısından kendi içinde oldukça önemli bir yere sahiptir. Organizasyonun bütün dünya ile bağlantıları vardı. Bu çalışma, Kürdistan'ın bütün parçalarından katılımlarla gerçekleştirilmiş, görkemli bir tarih olacaktı…





Şeyh Mahmud Berzencî ayaklanması
10 Ekim 1922′de kurduğu Güney Kürdistan Hükümeti’nin Kürdistan Kralı olarak ilan ettiği Şeyh Mahmud Berzencî, 9 Ekim 1956′da Bağdat’ta hayata gözlerini yumdu. Güney Kürdistan’ın önde gelen Kadirî tarikatı mürşitlerinden Şeyh Ahmed’in torunu olan Şeyh Mahmud, Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarından itibaren çalkantılı bir politik süreç yaşadı ve bağımsız bir Kürdistan için sık sık başlattığı isyanlarla adından söz ettirdi. Karizmatik kişiliği ve politik kimliğiyle tanınan Kürt lider, Kürt kenti Kerkük’ün İngilizler tarafından işgali sonrası bir Kürt delegasyonu oluşturarak İngilizlere, 7 Nisan 1918′de birçok Kürt liderinin imzladığı ve Kürt bağımsızlığını vurgulayan bir muhtıra sunmuştu. Bu muhtıra ertesinde çeşitli müzakereler ve girişimler sonrası 1 Kasım 1918′de Britanya Hükümeti adına Binbaşı E. M. Noel, merkezî hükümetin kararıyla Kürdistan Hükümdarı olarak ilan edilen Berzencî’yi tanıdıklarını deklere etti. Çok geçmeden dünya siyaset dengelerinin değişmesi ve Dünya Savaşı galiplerinin çıkarlarının çakışması neticesinde Britanya, Kürt politikasını yeniden gözden geçirince Berzencî ile İngilizler arasında sorunlar çıkmaya başladı. 22 Mayıs 1919′da İngilizlere karşı isyan başlatan Berzencî, Süleymaniye’deki İngiliz birliklerini esir alarak Bağımsız Kürdistan Hükümeti’ni ilan etti.
Hükümetin ilanı sonrası İngilizlerle kıyasıya bir çatışmaya giren Berzencî, 12 Haziran 1919′da Derbendî Bayzon Savaşı’nda yaralanarak esir alındı ve Bağdat’a götürüldü. Burada yargılanarak idam cezasına çarptırıldı. Londra Hükümeti tarafından ölüm cezası onaylanmayınca arkadaşlarıyla birlikte Hindistan’a sürgüne gönderildi. Fakat taraftarları Amediye, Akra, Musul ve Kerkük’te gösterilerde bulunarak, Şeyh Mahmud adına eylemler yapmaya başladı. Kürtlerin bu eylemleri Güney Kürdistan’ın Irak’a bağlanmasını engelleyemeyince İngiliz askerlerine yönelik saldırılar başladı. İngilizlerin sert müdahalelerine karşılık Kürtler, subaylara suikastler düzenleyerek iki yıl içerisinde otuza yakın İngiliz yetkili öldürdüler.
Araplar ve Kürtler arasında çatışmaların sertleşmesi üzerine Ekim 1922′de Şeyh Mahmud, sürgünden geri getirilerek kendisine bazı yetkiler verildi. Şeyh Mahmud Berzencî, 10 Ekim 1922′de 7 bakandan oluşan bir kabineyle hükümet kurduğunu ilan etti. Resmî olarak Hikûmeta Cenûbî Kurdistan olarak geçen özerk yönetim, yargı ve yürütme organlarını ve halk meclisini aynı gün içerisinde açtı. Süleymaniye’yi başkent, Şeyh Mahmud Berzencî kral ve hükümet başkanı ilan eden meclis, Kurdistan adıyla bir resmî gazete yayımladı. Bütün bunlar olurken, Sadiq Qadirî, Ehmed Behced Efendi, Elî Efendi Bapîr Axa, Faik Arif Bey, Hecî Axayê Fethullah, Yüzbaşı İdham Bey, Refiq Hîlmî Bey, Salih Qeftan, Şêx Muhammed Gulan, Şukrî Alaka (Hristiyan Cemaati temsilcisi) ve Tevfiq Bey gibi isimlerle Cemaata Kudistana Mezin (Büyük Kürdistan Cemiyeti, bazı kaynaklarda Kürdistan Derneği olarak da geçmekte) adlı bir cemiyet kurdular. Mustafa Paşa Yamulki’nin başkanlığını yaptığı bu cemiyetin esas amacı Berzencî hükümetini desteklemek ve bağımsız Büyük Kürdistan Devleti’ni kurmaktı. Bu faaliyetler çerçevesinde 2 Ağustos 1922’de Kürtçe, Türkçe ve Farsça yayın yapan Bangî Kurdistan adlı bir gazete de çıkarılmaya başlandı.
30 Nisan 1923′te İngiltere ile Irak arasında protokol imzalanınca İngiliz Hükümeti, Güney Kürdistan Hükümeti’ni ortadan kaldırmaya ve Güney Kürdistan’ı nihai olarak Irak’a ilhak etmeye karar verdi. Irak ordu kuvvetleri, İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri’nin desteğiyle 19 Temmuz 1924′te Süleymaniye’ye girdi, Berzencî birlikleriyle birlikte dağlara çekilmek zorunda kaldı. 19 Ocak 1927′de ‘İran-Irak sınırında bulunan Piran köyünde oturacağını ve artık Irak Hükümeti’ni rahatsız etmeyeceğini’ taahhüt ettiği bir sözleşmeye imza attıysa da Irak ordu birliklerine yaptığı saldırılarla sıkça peşine düşülen Berzencî, 4 Kasım 1930′da tekrar ayaklanma başlattı. Ayaklanmanın kanlı bir şekilde bastırılması neticesinde Berzencî, tutuklanarak Irak’ın güneyine sürüldü. 1941 yılına kadar sürgünde ağır koşullarda yaşayan Berzencî, daha sonra Bağdat’a yerleşti ve 9 Ekim 1956 yılında burada yaşamını yitirdi.




Simko Iranı sarstı :
Iran Kürdistanínda Simko ayaklanması 1919´da başladı. Ismail Ağa (Simko) önderliginde Urmiye´de ayaklanan Kürtler, Urmiye-Tebriz yolunu kontrollerine aldılar. Azerbaycan valisi, Simko´yu savaşla yenemeyeçeğini anlanyınca, Ingiliz konsolosunu göndererek Simko´ya Urmiye bölgesinin valiligini teklif etti. 1920´de Simko´nun üzerine büyük bir askeri güç gönderdi. Kürt kuvvetlerini geri çekilmek zorunda kaldi. Simko bu yenilgiye rağmen güçlerini toparlayarak 1921´de Mahabad´da saldırıya geçti ve 600 Iran jandarmasını öldürdü. 1930 yılına kadar Simko ve hareketini tamamen kontrol edemeyen Iran, bu yıl büyük bir taaruz baslattı. Kürt güçleri yenildi ve geri çekildi.





Koçgiri Ankara´ya ilk isyan :

Ankara hükümetine ilk baskaldırı Temmuz 1920´de Koçgiri´de patlak verdi. İsyan öncesinde hazırlık çalismalari Alişan, Dersimli Alişer ve Baytar Nuri tarafında yürütüldü. Temmuz 1920´de Mısto ismili aşiret reisinin komutasındaki bazı birlikler Zara´nın Çulfa Ali karakolunu bastılar. Bu baskın sonrasında Sivas - Erzincan arası ile Kangal - Zara ve çezresi Kürt birliklerinin denetimine geçti. Sedan Asireti reisi Paşo Refahiye´yi elegeçirerek ederek fiilen yönetime el koydu ve hükümet konagina Kürt bayrağı çekti. Ankara hükümeti ise Ekim 1920´de isyanın genişlemesini engellemek amacıyla buraya `nasihat heyetleri´gönderdi. 15 Kasim´da Hozat´ta Alişan başkanlığında yapılan bir toplantıda hükümete muhtıra verildi. Ankara ise Sivas´a askeri yıgınak yapmaya başladı. Bu arada Koçgiri başkaldırısı yayıldi: Dersim, 1921 baharında bağımsızlığını ilan etmeye hazırlanıyordu. Ankara, Dersim´in çevresi ile irtibatını keserek ve buradan bazı kişileri Meclis´e davet ederek harekátı sınırlamaya çalisti. Bu yöntemler sonuç vermedi ve sonuçta Mart 1921´de Türk ordu birlikleri vahşi katliamlarlan kğrtleri sindirme harekáti başlattı. Coğrafi yapının ve iklimin olumsuz etkisi nedeniyle, Ginyan aşireti reisi Murat Paşa´nın isyancı üç Kürt komutanı hile ile tutuklamasıyla bölündü. 24 Nisan 1921´de ise Koçgiri´deki birlikler çözülmeye başladı. Ordu, Koçgiri içlerine kadar girerek isyanı kanlı bir şekilde bastırdı ve ayaklanmanin lideri tutuklandı. Bu arada Koçgiri ayaklanması, aşiret reislerinin hegemonyasını aşan halkçi özellikleriyle tarihe geçti.


Ağrı başkaldırısı :

1930´a kadar değisik şiddetlerde devan eden Ağrı başkaldırısının startı, 16 Mayıs 1926´da. Agrı civarına yönelen bir jandarma alayının yenilgiye ugratılmasıyla verildi. Sömürgeci hükümet güçlerinin bu jandarma alayını göndermesi "Birinci Agrı Harekátı " şeklinde resmen tarihe geçti. "Ikinci Ağrı Harekáte" 8 Eylül 1930 tarihleri ile tarihin kayıtlarına geçti. Başkaldırıyı bastırma harekálarının ilki, Kürt güçlerinin Iran´a kaçmasıyla noktalandı; böylece, önemli bir çatisma yaşanmamış oldu. ancak hal üzerinde sindirme katliamları uygulandı. İkinci harekátta sömürgeci Türk ordu gücleri doğu Kurdistanın ( Iran ) sınırını tutmaya çalisti. Çatismalarda iki taraf da ağır kayıplar verdi fakat, bu kez de hükümet güçleri başarıya ulaşamadı. 1929´a gelindiğinde, 1927´de çikarilan ve bazı Kürt ailelerinin batıya göç ettirilmesini öngören İskán Kanunu ve aynı çerçevede planlanan Türk, Türkmen, Azeri unsurların bölgeye yerleştirilmesi planları, Ağrı bölgesinde huzursuzluğu artirmişti. 1927´de kurulan birleşik Kürt örgütü Xoybun bölgede güçlerinin Iran sınılarına çekilmesiyle sonuçlanması Kürtlerin moralini yükseltmiş ve toparlanmalarını hızlandırmış. Agrı, `Bagımsız Kürdistanın bir vilayeti ilan edilmiş ve baskaldırıyı destekleyen Xoybun ( Hoybun ) örgütü, Agrı Valiliği´ne ve çesitli kaymakamlıklara atamalar yapmıştı. 7 Eylül´de Sömürgeci Türk ordu güçlerinin topçu ateşi ve hava kuvvetlerinin desteğinde taarruza geçti. Kürt güçlerinin başinda, Ibrahim Hesiké Telí, Xoybun ´un ( Hoybun ) askeri lideri İhsan Nuri Paşa ve Zilan Bey adıyla tanınan Hınıs Ermenilerinden Ardases Muradyan bulunuyordu. Kürt güçleri, açlık tehlikesi karşisında bir yarma harekátıyla Iran´a sığındılar. Önderlerinin bazılarının Iran´a kaçması, bazılarının ise Sömürgeci Türk ordu tarafından yakalanması üzerine, baskaldırı 14 Eylül 1930´da noktalanmış oldu.





Dersim Direnişi :
"Ben sizin yalan ve hilelerinizle bas edemedim, bu bana dert oldu. Ama ben de sizin önünüzde diz çökmedim, bu da size dert olsun." (Seyit Riza)
Basindan itibaren otoritesini kuramadigi Dersim'i ezmek, politik ilhak sürecinde Kemalist burjuvazinin stratejik hedefini olusturuyordu. Bölge bölge bütün isyan ocaklari söndürülerek, Kürdistan istila edilerek Dersim etrafindaki çember daraltildi. TC, bütün güçlerini Dersim'i imha etmeye seferber etti. 1936'da M. Kemal meclisin açilis konusmasinda "Dahili islerimizden en mühim bir safra varsa o da Dersim meselesidir" diyerek, “ezilmesi için ne gerekiyorsa yapilmalidir” diyordu. 2 Ocak 1936'da yürürlüge giren Tunceli Kanunu’yla Dersim'in adi Tunceli olarak degistirildi. General Abdullah Alpdogan Dersim'e vali ve kumandan 3. Umum Müfettisi olarak atandi. Alpdogan'in Dersim üzerinde her türlü tasarrufa yetkisi vardi. Alpdogan, sikiyönetim ilan ederek, terör ve idamlara baslayarak Dersim'e asker yigdi. Bu katil elebasinin saldirilari karsisinda Dersimliler direnis baglarini güçlendirdiler. Dersimliler Seyit Riza önderliginde 1937 yili basinda M. Kemal'e bir uyari bildirisi sunarak "Bütün jandarma ve ordu mensuplarinin bölgeden çekilmesini, her türlü imar (askeri amaçli) çalismalarinin (köprü, demiryolu vb.) durdurulmasini isteyip silahlarini koruma hakki ve vergilerin hafifletilmesi" taleplerinde bulundular. Türk devleti kuvvetleri 1937 Ilkbahari’ndan tanklarla toplarla, uçaklarla saldiriya geçtiler. Türk ordu birlikleri, insanlik tarihinin en büyük katliamlarindan birini gerçeklestirmeyi basardilar. Kendi saflarinda yer alip, Seyit Riza güçlerine karsi çarpisan asiretleri bile katliama ugratmalari yapilan soykirimin düzeyinin ifadesidir. Savasta yenemeyecegini anlayan Türk birlikleri, hileye basvurarak görüsmek için Erzincan'a çagirdiklari Seyit Riza'yi 15 Eylül 1937'de tutukladilar. 1938 yilinda tekil ayaklanmalarla devam eden direnis tam bir katliamla sonuçlandi/yenildi. 60 bin Dersimli katledildi, on binlercesi sürgün edildi. Yüzlerce genç kiz, kadin, namusunu teslim etmemek için kendilerini kayaliklardan, Munzur'un suyuna attilar. Kürdün sirtindaki ihanet hançeri bu direniste de ortaya çikti. Seyit Riza'nin yegeni Rayber, General Alpdogan'in talimatiyla, Koçgiri ve Dersim ayaklanmasinin kahraman önderi Aliser ve esi Zarife'yi alçakça bir oyunla öldürüp, baslarini keserek bir çuval içerisinde General Alpdogan'a teslim etti.

Seyit Riza'nin da aralarinda bulundugu 58 kisi, hemen Elazig'da olaganüstü yetkilerle donatilmis, karari temyiz edilemeyen özel mahkemede yargilanmaya baslandi.

"Demokratik cumhuriyetin", "bagimsiz mahkemesinin" nasil isledigini Ihsan Sabri Çaglayangil anilarinda itiraf ediyor. Çaglayangil, Elazig'da Seyit Riza ve arkadaslarinin affini isteyebilecek "beyaz donlular" (Kürtler) Atatürk'ün yoluna çikmasin, Atatürk için bir tehlike ortaya çikmasin diye "Seyit Riza meselesini alelacele kapatmak için" mahkemenin çalismayacagi tatil gününde mahkemeyi çalistirmak ve Atatürk kente gelmeden "isi bitirmek" amaciyla Atatürk'ün talimatiyla Elazig'a gönderilir. Çaglayangil, Atatürk gelmeden "isi bitirmek" için, mahkemenin tatil gününde çalistirilmasindan davaya gece de devam edebilmek için otomobil farlarinin aydinlatici olarak kullanilmasina dek birçok yöntemle davayi sonuçlandirir. Mahkeme 11 kisiye idam cezasi verir. 4'ünün cezasi çok yasli olduklari için 30 yil hapse çevrilir. Seyit Riza, Hüseyin ve bes direnisçinin idam karari 18 Kasim 1937'de Elazig Bugday Meydani’nda infaz edildi. Infaz anini Çaglayangil söyle anlatiyor; "Biz Seyit Riza'yi aldik. Seyit Riza sehpalari görünce durumu anladi. Asacaksiniz dedi ve bana döndü: Sen Ankara'dan beni asmak için mi geldin? Bakistik. Ilk kez idam edilecek bir insanla yüz yüze geliyorum. Bana güldü. Savci namaz kilip kilmayacagini sordu. Istemedi. Son sözünü sorduk. Kirk liram ve saatim var ogluma verirsiniz dedi. Seyit Riza'yi meydana çikardik. Hava soguktu ve etrafta kimseler yoktu. Ama Seyit Riza meydan insan doluymus gibi sessizlige ve bosluga hitap etti. ‘Evladi Kerbelayih. Bihatayih. Ayiptir. Zulümdur. Cinayettir’ dedi benim tüylerim diken diken oldu. Bu yasli adam rap rap yürüdü çingeneyi itti. Ipi boynuna geçirdi. Sandalyeye ayagi ile tekme vurdu infazini gerçeklestirdi". Seyit Riza ve diger direnisçilerin cesetleri Elazig'da dolastirilarak yakildi.
Tarih Bilinci


20. YÜZYILDA KUZEY KÜRDISTAN’DA , ULUSAL MÜCADELELER

Kürt ulusal mücadelesinde 19. yüzyilda baslayan yangin 20. yüzyilin baslarinda Kuzey Kürdistan'in daglarinda alevlendi. Ekim Devrimi’nin estirdigi devrimci rüzgar, Kürt ulusal bilincinin alevlenmesine yol açti. Yüzyilin basinda patlak veren ulusal ayaklanmalar 1938'e dek devam etti. Osmanli- Rus savaslari, I. Emperyalist Paylasim Savasi’nda Kürdün payina imha, katliam, soykirim, talan, yagma, sürgün ve açlik düstü. Katletmekle bitiremediler. Bir katliamin acisi bitmeden, yaralari sarilmadan yenisi basladi. Zulmün ilahlari kana doymak bilmiyordu. "Sans Kürde yar" olmamisti. Yedi düvel cihanin efendileri Kürdü yok etmenin savas tamtamlarini çaliyordu. Bebelerin, genç kizlarin, ninelerin, dedelerin çigliklari daglarin kuytuluklarinda yankilaniyordu. Cihani alem sagirdi, duymuyordu! Görmüyordu, kördü! Yaslanacak bir dost omuz basi bulamadilar. Binlerce yildir kendilerine yar olan daglara sarildilar. Direnmek kaldi Kürde. Zulmün ilahlarina meydan okudular. Direndiler!

20. yüzyilda Kuzey Kürdistan merkezli ilk ayaklanma 1907'de Dersim'de patlak verdi. Kocan ve Ferhadan asiretlerinin isyani, Hozat'taki jandarmalarin silahlarinin alinmasi, Osmanli memurlarinin görevden alinip yerlerine Kürtlerin getirilmesi yolunda gelisti. Pertek ve Pülümür'ü ele geçiren isyancilar, yönlerini Elazig'a döndüler. Osmanli ordusu Erzincan'dan Diyarbakir'a kadar askeri güçlerini ayaklanmayi bastirmak üzere seferber etti. Munzur Daglari’ndaki çatismalar 1908'e kadar sürdü. Defalarca yenilen Osmanli komutani ayaklanma güçleriyle anlasarak Elazig'a çekildi.1909'da yapilan yeni bir Osmanli saldirisiyla ayaklanma etkisizlestirildi.

1912'de Hozat Valisi olan Sagir Oglu Sabit'i, Seyit Riza tanimadi. Neset Pasa komutasinda saldiriya geçen Osmanli ordusu basarisiz oldu. Esir alinan Osmanli komutani Boynu Kara Hidir'i, Seyit Riza affetti. Hozat Valisi Dersim'den çekildi.

1908'de, II. Mesrutiyet’in ilaniyla olusan görece serbestlik ortamindan Kürtler birçok dernek ve örgüt kurarak, gazete çikararak kendilerini ifade etme, örgütleme olanagi buldular. 1908'de Osmanli Kürt Ittihat ve Terakki Cemiyeti, 1912'de Kürt Heyvi Talebe Cemiyeti gibi örgütler kuruldu. Yurtsever Kürt aristokrat aydinlarinin öncülük ettigi bu cemiyetin ufku ekonomik kalkinma, egitim olanaklari, sosyal kültürel iyilesmelerle sinirliydi.

31 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi ortami içerisinde 1918'de Kürdistan Teali Cemiyeti, 1918 Kürdistan Cemiyeti, 1919 Kürt Nesr-i Maarif Cemiyeti, 1919 Kürt Talebe Heyvi Cemiyeti, 1919 Kürt Kadinlar Teali Cemiyeti, 1919 Kürt Milli Firkasi gibi cemiyetler kurularak Jin, Kürdistan gibi gazeteler çikarildi. Kürt aydinlarinin ayri devlet hedefine yönelmesi, bagimsizlik fikrinin olusmasi bu süreçte gelisti. Mütareke döneminin en faal örgütü Kürdistan Teali Cemiyeti’dir. Istanbul'daki bu ulusal bilinçlenmeden etkilenen birçok Kürt yurtseveri Kürdistan'a dönerek faaliyetlere basladilar. Kürt aydinlarinda ulusal yurtseverlik ve bagimsizlik fikrinin gelismesinde 1917 Ekim Sosyalist Devrimi’nin olusturdugu siyasal konjonktürün önemli etkisi vardir.


M. Kemal ve Kemalist burjuvazi amacina ulasmak için Kürtlerin destegini almaya çalisti. Bu destege ihtiyaç duydugu oranda kardeslikten bahsetti. Koçgiri isyani ve Kemalist burjuvazinin bastirma yöntemi ve politikasi M. Kemal'in "kardesliginin" Kürt ulusu üzerinde katliamla, zulümle, asimilasyonla Türk burjuva politik egemenligini kurmak oldugunu açiga çikaran bir turnusol islevi gördü. Kemalist burjuvazinin Kürdistan'i politik olarak ilhak sürecini tamamladigi 1938'e kadar yasanan katliamlar ve asimilasyon politikasinin baslangiç noktasi Koçgiri oldu.

Daha 1919 yilinda Kemalist burjuvazi "Türkçü" karakterini açiga vurmaya basladi. Kürtler üzerinde yogun bir baski ve terör uygulanarak asiretler göçe zorlandi, birçok yurtsever sürgün yollarinda imha edildi. Baski ve yok saymaya ilk ciddi tepki Koçgiri’de yükseldi. Koçgiri, talepleri ve örgütlülügüyle dönemin en önemli Kürt isyani hareketiydi. Koçgiri halk hareketi, Alevi Türkmenler’in de direnise katilmasi, kadinlarin savasta milis olarak yer almasi, zengin çiftlik beylerinin mülklerine yönelmesi, posta arabalarinin, kent merkezlerindeki devlet mallarinin kamulastirilmasi, yoksul emekçi dinamiginin agir basmasi gibi birçok özgünlügü kendi içinde barindirmaktaydi. Kemalist burjuvazinin niteligini basindan beri kavrayan direnisçiler, Fransizlar’dan yardim istemeyi "sereflerine zül" saymislardi.

Direnisi, Kürt Teali Cemiyeti'nin Sivas ve Dersim yöresindeki üyeleri örgütlemislerdir. Fakat direnisin önderligi Kürt Teali Cemiyeti'nin merkezi degildir. Önderligi yerel Kürt önderleri yapmislardir. Dersimli asiretler direnisin örgütlenmesine katilsalar da kis sartlari dolayisiyla direnise esas güçlerini katamamislardir. Ovacik asiretlerinden 2500 kisilik bir birlik Aliser önderliginde karla kapli Munzur Daglari’ni lakenlerle asarak savasa katilmislardir. Koçgiri asiretleri beyinin oglu Alisan Bey ile Aliser ve Veteriner Nuri direnisin önderligini yaptilar. Sivas'ta Imrali ve çevresiyle Dersim'de Ovacik ve çevresi, Koçgiri isyaninin hazirlandigi iki merkez oldu. Silaha sarilma karari Kangal Ilçesi’ne bagli Yellice Nahiyesi’nde alindi. Toplantiya katilanlar, Diyarbakir, Van, Bitlis, Elazig, Dersim ve Koçgiri'yi kapsayan bagimsiz Kürdistan kurulmasi fikrinde birlesti. 1920 yili yaz aylarinda yerel olarak baslayan çatismalar Mart 1921'de ayaklanmaya dönüstü. Direnis güçleri ayaklanma için bahar sonunu beklerken 4 Mart'ta Topal Osman Çetesi’nin Imrali'ya saldirmasiyla ayaklanma basladi. Albay Halis'in kuvvetleri yenilgiye ugratilarak teslim alindi. Imrali merkezine Kürdistan bayragi çekildi. Kangal-Koçgiri-Divrigi-Zara-Refahiye-Kuruçay ve Kemah kazalarini isgal eden direnis güçleri, hava kosullarindan dolayi Dersim güçlerinin (Sadece Ovacik'ta 45 bin savasçi direnise katilmak için hazir bekliyordu) yardima gelememesiyle kusatmaya alindilar. Alisan Bey ve 32 Kürt ileri geleni tutsak edildi. Aliser ve Nuri güçleriyle Dersim'e çekildiler. Direnis yenilgiyle sonuçlandi.

Koçgiri isyanini bastirmakla görevlendirilen Merkez Ordu Komutani Nurettin Pasa'nin "Türkiye'de Zo (Ermeniler) diyenleri temizledik. Lo diyenlerin köklerini de ben temizleyecegim" sözleri Kemalist burjuvazinin Kürt direnisi karsisindaki politikasini özetliyordu. M. Kemal, Alisan Bey’e ve Nuri'ye milletvekilligi teklif ederek direnisi satin almaya çalisti. Aldatma taktiginin basarili olamayacagini gören M. Kemal, katliamci yüzünü bütün çiplakligiyla açiga vurdu. M. Kemal, direnis hareketini kirmak için, Meço Aga, Diyap Aga, Ahmet Ramiz, Hasan Hayri, Dersimli Mustafa'yi Dersim Mebusu olarak tayin etti. Nurettin Pasa, Ginyan asiret reisi Murat Pasa'yi satin alarak Kürtlerin asil topugundan, feodal parçalanmisliktan yararlanarak güçleri böldü. Murat Pasa tuzaga düsürdügü Sayid Aziz'i Zalim ve kardesi Hüseyin çavus’u askerlere teslim etti. Zalim Çavus ve Hüseyin Çavus hemen yargilanarak idam edildiler. Nurettin Pasa komutasindaki Türk ordu birlikleri ve çete artigi Topal Osman güçleri katliama giristiler. Kürt çocuklarini atese atip yakmakta, genç kizlara tecavüzde, köy yakmada, dar agaci kurmakta , kiyicilikta bütün hünerlerini göstererek, katliamcilikta alçakça bir yarisa giristiler. Sivas'taki Harp Örfü Divani’nda (sikiyönetim mahkemesinde) 400 Koçgiri'li direnisçi yargilandi. Toplam 117 kisiye idam cezasi verildi. Dersim asiretlerinin yogun baskisi sonucu M. Kemal'in istegiyle, Aliser ve Nuri müstesna olmak üzere" diger Meclis, idam cezalarini affederek, Sivas Örfi Idare Divani’ni lagvetti.

Koçgiri isyaninin soykirimci yöntemlerle bastirilmasindan sonra Kürt ulusal hareketi 1925'e kadar uzanan bir suskunluga girdi. Görünüs, volkan sessizligiydi, alttan alta yeni ayaklanmalar mayalaniyor, direnis örgütleniyordu. Kuzey'de Koçgiri isyani sürerken G. Kürdistan'da Seyh Mahmut Berzenci önderligindeki isyan, D. Kürdistan'da ise Simko önderligindeki isyan devam ediyordu. 3 parçada da Kürtlerin isyani ve savasimi sürüyordu.

Türk devletinin 1924'te Kürt dilini yasaklayarak sürdürdügü saldirilara ve kendi otoritesini egemen kilma veya siyasi ilhaki tamamlama yönelimine Kürtler 14 yil içinde 20'ye yakin direnis ve ayaklanmayla cevap verdiler. Önderlerinin feodal kimligi, kimilerinin kuracaklari devlete dinsel bir rejim öngörmeleri ne denli gerçekse, amaçlarinin bir Kürt ulusal devleti kurmak oldugu ve hareketlerinin ulusal baskaldiri ve demokratik motif tasidigi da o denli gerçektir.

1922 yilinda Erzurum'da, Albay Halit, Yusuf Ziya, Doktor Fuat gibi 1925 ayaklanmasinin politik önderleri tarafindan Kürdistan Istiklal Cemiyeti (Azadi) kuruldu. Kürdistan'in birçok sehrinde subeler kurarak, örgütlenmeye basladi. 3-4 Eylül 1924'te Yüzbasi Ihsan, 3 tegmen ve 350 asker birliklerinden firar edip daglara çekilerek Beytüssebap isyanini baslattilar. Isyan kisa sürede yenildi, Ihsan Nuri ve arkadaslari Suriye'ye geçti. Azadi'nin önde gelen isimleri tutuklandi, Seyh Sait komitenin basina geçti.



Şeyh Said ayaklanması :

Genç Ergani ilçesini Egil bucağına bağlı Piran köyünde 13 Subat 1925´te patlayan silahlar, Kürt tarihinin önemli başkaldırılarından birini haber veriyordu. Şeyh Said ayaklamnması olarak tarihe geçen bu ayaklanma, arandıkları ileri sürülen ve teslim edilmeleri istenen on kişinin Piran´a gelen Türk jandarmasına teslim edilmemesiyle patlak verdi. Çogu araştırmacı, ayaklanmanın bu olay üzerine erken başladığında hemfikir. Bu ilk kıvılcımın ardında ayaklanma geniş bir alana yayıldı ve ilk üç hafta boyunca Şeyh Said kuvvetleri sömürgeci TC hükümeti kuvvetlerine karşi üstünlük sağladılar. Şeyh Said´e bağlı kuvvetler 17 Subat´ta Genç ilini merkez kazası olan Darahini´yi başarak vali ve diğer yetkilileri tutukladılar. Şeyh Said kısa sürede Genç, Maden, Siverek ve Ergani´yi ele geçirip Diyarbakír´a yürüdü. Bir başka grup da zanê Mehedê Qortî önderligindeki direnişçiler Varto´yu alıp Muş´a yöneldi. Hükümet, 21 Subat´ta Kürt illerinde sıkı yönetim ilan etti. Ancak ordu birlikleri 23 Subat´ta ayaklanmacılar karşisında gerileyerek Diyarbakır´a çekildi. Bir gün sonra da Elazığ Kürt direnişçilerinin eline geçti. Ankara karışmıştı : Barbar olan diktator Mustafa Kemal, mart başinda, Başbakan Fethi Bey´in (Okyar ) istifasını istedi. Hükümetin istifa etmesi üzerine, 3 Mart´ta başbakanlık görevi Kürd asılı olan hain, İsmet Paşa´ya ( Inönü ) verildi. 4 Mart´ta Meclis´ten güvenoyu alan hükümet, aynı gün Takrir-i Sükun Kanunu´nu çikartti. İlk yıl yürülükte kalmak üzere çikartilan bu yasa hükümete olaganüstü hal yetkileri tanıyordu. Şeyh Said güçleri 7 Mart´ta Diaybakır´ı kuşattılar. Ancak kenti ele geçiremeden geri çekilmek zorunda kaldılar. Ayaklanma bölgesinde geniş çapli asker yığınagı yapıldıkdan sonra, sömürgeci Türk ordu birlikleri 26 Mart´ta karadan ve havadan taarruzu başlattı. Artık üstünlük hükümet güçlerinin eline geçiyordu. Nisan ayı ortalarında Şeyh Said Varto yakınlarında, aralarında bulunan Kürd asıllı hain arkadaşlarının ihanetizle zenik düştü. Başkaldırının öteki önderlerinden Şeyh Serif de Palu´da teslim oldu. Şark İstiklal Mahkemesi´nin verdiği karar üzerine Şeyh Said 29 Haziran 1925´te hunharca idam edildi. Palu´da doğan Şeyh Said, Şeyh Septi´nin torunu ve Şeyh Mahmut´un ogluydu.

"Iste; tesbihi atiyorum ve tüfegi aliyorum! Varligim ve çocuklarim sizinkilerden daha fazla; halkimin haklari yolunda hepsini feda ediyorum." (Seyh Sait)
Ayaklanma bastirildiktan sonra yüzlerce köy uçaklarla bombalandi. Daragaçlariyla, katliamlarla, tam bir soykirimla çocuklar, yaslilar, kadinlar öldürüldü. Kürdistan alevler içerisinde birakilarak kan gölüne çevrildi. Ayaklanmayi daha patlamadan fark eden Kemalist burjuvazi, 1924'te Albay Halit, Yusuf Ziya gibi birçok Azadi kurucusu önderini tutukladi. 4 Mart 1925'te çikarilan Takrir-i Sükun Kanunu’yla (sessizlik önergesi) isyan mintikasinda ve Ankara'da birer Istiklal Mahkemesi kuruldu. Ayaklanma bölgesindeki Istiklal Mahkemesi'ne, verdigi idam kararlarini derhal uygulama yetkisi verildi. Sark Istiklal Mahkemesi 14 Nisan'da fiilen göreve basladi. 17 Nisan'da Seyh Eyüp ve Doktor Fuat, 27 Mayis'ta Seyid Abdülkadir ve arkadaslari idam edildi. Seyh Sait ve seksen arkadasinin davasina 26 Mayis 1925'te baslandi. Direnis önderleri savunmalarinda Kürdistan'in özgürlügünü savundular. Dava 28 Haziran günü sonuçlandi. Mahkeme, basta Seyh Sait olmak üzere 48 direnisçiyi idama mahküm etti. Ayni gece sabaha karsi Diyarbakir Adliye Savciligi'nda idam edildiler. Daragacina onurla çikan pek çok direnisçinin son sözü "Biji Kürdistan" oldu.


Sopa taktiği de Nasturiler üzerine bir askeri hareket düzenleme planıdır. Nasturilerin 1. Dünya Savaşı’nda bağımsız bir yurt edinme çabaları olmuş bu konuda İngilizler’den destek sözü alınmıştı. Devlet Nasturiler’e saldırmakla, Musul meselesi çözülmeden, bunları sınır dışı ederek, İngilizler’in bunları kullanmasına engel olmak, Kürt Nasturi çatışmasından istifade ederek Kürtleri yanlarına çekmek (İsmail Simko kışkırtılarak, Nasturi Lideri Mar Şamun öldürtülür.) amaçlanır. Ayrıca Türk Devleti, bölgede kontrolü sağlamak, ihtilalcı faaliyetleri bastırmak uluslar arası alanda insiyatifi elinde tutmak için bölgeye asker yığmak taktiğini yürütmek istiyordu.

Türkiye hükümeti, bu antlaşma maddelerinin hiçbirini yerine getirmez. Azadi, buna hazırlıklıdır. Genel ayaklanmaya karar verir ve hazırlıklarını hızlandırır. Ayaklanmada dini motiflerin de ulusal motiflerin yanında öne çıkarılması kararlaştırılır. Şimdiye kadar devlet tarafından istismar edilen ve kendilerine karşı kullanılan din silahını, bu kez kendileri kullanacaktır.

Hadisenin ısınmakta olduğu yapılan ihbarlardan da anlaşılmaktadır. Örneğin Genç eski mebusu Hamdi Bey’in çektiği telgraflar, özetle “Kürt ileri gelenleri, Musul meselesi yüzünden galeyana gelmişler, Malatya’dan Zaho’ya kadarki alanda muhtar bir Kürdistan kurma istekleri var. Vanlı Seyit Taha, Seyit Abdulkadir, Şaki Hamza, Simko, Bedirhaniler, Kemal Fevzi, eski Elaziz mebusu Hasan Hayri, Miralay Cibranlı Halit Bey, Muşlu Hacı Musa Bey, Palo ve Genç bölgesinden Şeyh Şerif, Dersim’den Seyit Rıza, Bitlis’ten Şeyh Selahattin, Cemile Çeto ve Hanili Salih Bey bu işin içindedirler. Beytuşşebap isyanı:
Nasturiler, 7 Ağustos 1924’ te Hakkari Valisi ve beraberindekilere, Hangediği’nde saldırarak bir binbaşı ve 3 eri öldürürler, Valiyi de esir alırlar. Bunun özerine çevre illerden buraya birlikler kaydırılır. Bu birliklerden birisi de Şırnak’ta bulunan 7. Kolordu 2.Tümene bağlı 18. Piyade Alayıdır. Bu alay Azadi açısından önemlidir. Çünkü bu alayda Azadi Örgütü mensubu çok subay ve er vardır. Örneğin Komutan yaveri Teğmen Ali Rıza örgüt merkez üyesi ve aynı zamanda Yusuf Ziya Bey’in kardeşidir. Yine burada bulunan Yüzbaşı İhsan Nuri,örgütün Siirt Şube başkanıdır.
Şırnak’tan Beytuşşebep’a nakledilen 18.Piyade Alayı,olay yerine vardığında alay yaveri Teğmen Rıza ağabeyi Yusuf Ziya Bey’den bir telgraf alır. Telgrafı, isyanının başlatılması şeklinde deşifre ettiğinden 3-4 Eylül gecesi isyanı başlatır. Yusuf Ziya Bey daha önce Muş ovası köylerinden Vartinis’te Beytuşşebap grubunun 6 Eylül’de firar edeceğini Van ve Siirt’i basacağını söylemiştir, (R.Hallı S.73). Bu da hareketin daha önceden planlanmış olduğunu gösterir. Azadi’nin Türkiye Kürdistan’ında bir dizi baş kaldırı planı mevcuttur. Çünkü daha sonra Diyarbakır İstiklal Mahkemesinde Savcı A.Süreyya, Bitlis’ten söz ederek Şeyh Said’e şöyle söyler: “ Cıbranlı Halit Bey ve Yusuf Ziya size isyan için teklifte bulunmuş, Bitlis’teki cephaneliği ele geçireceklerinden söz etmişlerdi. Demek ki ilk çıkışta yenilgi olmasaydı benzer eylemler tekrarlanacak, ikinci aşamada kurtarılmış topraklarda bir ulusal hükümet ilan edilecekti.”
Şifreli haberleşme Azadi’nin sıkça kullandığı bir yöntemdir. Diyarbakır İstiklal Mahkemesi’nde ifadelerden biri şöyledir: “ İsmail Hakkı Saweyş, örgüt lideri Cibranlı Halit Bey’e yolladığı telgrafta “Halep’te Bozo Bekir’i Necmi Bey’e taktim ettim, buradaki ticaret şubelerini himaye etmesini rica ettim. Vaat aldım”. Buradaki Bozo’nun Kürt, Necmi’nin Fransız olduğu şifreli olarak belirtilmiştir.

Sonuçta, telgrafların yanlış deşifre edilmeleri veya iletişim eksikliği nedeniyle bu alayda görevli dördü subay (Yüzbaşı İhsan Nuri, Vanlı Teğmen Hurşit, Teğmen Rasim ve Teğmen Tevfik), toplam 350 asker 10’u otomatik 380 tüfek, erzak ve mühimmatı da beraberlerinde alarak firar etmişler.

Albay Reşat Hallı, olayı sıradan, ancak büyük bir firar eylemi gibi tarif etse de İnönü Trabzon’da bulunan Cumhurbaşkanı M.Kemal’e sunulan raporda Van, Muş, Bitlis ve Siirt’e tertiplenmekte olan daha geniş çaplı bir ayaklanmanın parçası olarak ele almaktadır.
Bu olayla ilgili olarak İhsan Nuri “o zaman Azadi Komitesi’nin bilgisi dahilinde, Kürdistan’ın bağımsızlığı için başlattığı isyan yenilgi ile sonuçlanınca Teğmen Rıza, kardeşi ve damadı tutuklandılar”. ( İ.Nuri 92.S.55-56)
O dönemin önemli şahsiyetlerinden Zınar Silopi: “ İsyanın o tarihte başlaması deşifrasyon hatasından değil, Yusuf Ziya Bey’in şahsı tasarrufuyla Bitlis Şubesinin kararından olmuştur. Diyarbakır Şube Başkanı Ekrem Cemil Bey, olayı Yusuf Ziya’nın hayalperest ve taşkın kişiliğine bağlamaktadır.
En önemlisi, Teğmen İsmail Hakkı Şawes’e (Cıbranlı Halit Bey’in yanında çalışan 3 subaydan biri olan Şawes, örgütün şifrelerini kullanan, Suriye’de Fransızlar’la, Irakta İngilizler’le görüşen, yabancı dil bilen bir kişidir), göre de bu isyan Azadi merkezinin istek ve emirlerine zıt olarak Bitlis şubesince başlatılmıştır”.
R.Olson, Beytuşşebap İsyanından sonra Irak’a kaçan ve İngilizlerle görüşen Kürt subayların Ali Zeki, İsmail Hakkı, İhsan Nuri, Tevfik ve Ahmet Rasim olduğunu söyler. Bunlar İngilizlerle yaptıkları analizlerden, Azadi mensuplarının, gerçekleştirilen Nasturi Hareketi’nin anti -Kürt karakterini anladıklarını söylerler. Kürtler’de dinsel fanatizmi körüklemek ve Nasturi mallalarını yağmalamak, bununla da Azadi’nin bölge Kürtleri arasındaki etkinliğini gölgelemek, Kürtleri İngilizler’le karşı karşıya getirmek planları vardı. Nasturiler’in işi bitirilince sıranın kendilerine geleceğini anlamışlar ve buna isyanla cevap vermişlerdir.

Beytuşşebap İsyanının fazlaca dikkat çekmemesi için resmi tarih yazıcılarının bu isyanı , Şeyh Said İsyanı gibi İngilizlerin kışkırtması, irticai gibi karalamalarla lanse edemeyeceğinden, ulusal, seküler ve geniş çaplı olan bu askeri hareketi ancak gözden kaçırmak, önemsizleştirmek istemiştir. Bu nedenle Türkçe kaynaklarda pek yer almamıştır. Türk tarih yazımı, Kürt ulusal bilincinin oluşmasını önlemek, zayıflatmak için Kürtlerin her zaman emperyalistlerin kışkırtmasıyla hareket ettiklerini yayarak, geçmişlerine karşı utanma ve aşağılanma duyguları yaratmak tezlerini ileri sürür. Oysa ki, Azadi Örgütü tüm çabalarına rağmen, hiçbir emperyalistten hiçbir yardım almamıştır


9
10

Evliya Çelebi, 16 Ve 17.yy Kürdistan


Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde 16 ve 17. Yüzyıllarda Kürdistan Çeviri: Ahmet Akşit

Şeref
Han Bitlisi’nin Şerefname’sini tamamlamasından yaklaşık 60 yıl sonra
ünlü Türk seyyah Evliya Çelebi, Kürdistan’a uzun bir gezi yaptı.
Çelebi’nin 10 ciltlik Seyahatname’si, gezi edebiyatında pek
Rastlanmayan eşsiz bir çalışmadır. Bu ciltlerin basılmış nüshaları ilk
Kez piyasaya çıktığında orijinal (sonraki yazmaların kopya edildiği
Düşünülen ve Evliya’nın kendinin yazdığı veya bir katibe dikte
Ettirdiği elyazması) nüshalar henüz kitabın editörleri Necib Asım Bey
Ve büyük tarihçi Ahmed Cevdet’in eline geçmemişti. Bundan başka Sultan
II.Abdülhamid’in sansürcüleri (ya da sansürcülerden korkan editör)
Basım aşamasında metin üzerinde bazı değişiklikler yapmışlardı.
Evliya’nın Kürdistan notlarının yalnızca bazı bölümlerinin nispeten
Tatmin edici bir nüshası basılmıştır. Önemli bir bölümü hiç
Basılmamıştır ve basılması için ciddi bir çalışma gerekmektedir.

Esasen
Seyahatname bilinen herhangi bir türe girmez ve bu yüzyıla kadar asla
Popüler olmamıştır. Çağdaşları onun eserini kötü planlanmış olduğunu
Düşünüyorlardı ve muhtemelen onun medenileşmiş zevklere uymayan şeylere
Gösterdiği ilgiden dolayı Evliya bu eleştirileri dikkate almadı.
Osmanlı yazarları arasında Evliya’yı geç dönem 20.yüzyıl okurlarına
İlginç kılan, muhakkak ki onun bu “kötü zevki” idi. Post-modernistler,
Onun önemliyi önemsizden keskin bir şekilde ayırmayan, heterojen
öğeleri yan yana koymasındaki ruh halini kolayca fark edeceklerdir.
Seyahatname’de resmi evraklarla ve uygunsuz fıkraları, cami mimarisi
Tarifleriyle ve yerel yiyecek ve giyim alışkanlıklarını, kutsal
Efsaneler ile ve politik olaylar hakkındaki dedikoduları yan yana
Buluruz; bütün bunlar Evliya’nın kendi maceraları ve onun başkaları
Hakkındaki şüpheci yorumları ile daha da lezzetlenir.

Evliya’nın Kürdistan’daki Gezileri

Evliya
Kürdistan’da üç büyük gezi yapmıştır. Seyahatname’nin ikinci
Cildinde konu edilen birinci seyahat, Kürdistan’ın kuzey sınırlarını
Sadece sıyırır geçer. Bu gezi, Evliya Çelebi’nin 1646 yılında Erzurum
Valisi ve baş komutan olan Defterzade Mehmed Paşanın yanına gümrük
Katibi ve baş müezzin olarak atanmasıyla başlar. Kuzey Anadolu yoluyla
Kemah ve Erzincan’dan geçerek Erzurum’a varır. Erzurum’dan Erzincan
üzerinden batıya dönmeden bir gezi de Azerbaycan ve Gürcistan’a yapar.
1649-50 deki ikinci gezi onu Şam ve Halep’ten Urfa’ya, Maraş, Kayseri,
Aksaray, ve Sivas’a ve buradan Arapkir, Harput, Pertek, Palu, Genç, Muş
Ve Bingöl dağlarına sürükler. Artık üçüncü cildin ilgili bölümleri iyi
Bir edisyonla ve Almanca çevirisiyle piyasada mevcut.

1655
Ve 1656’daki üçüncü seyahat, dördüncü cildin büyük kısmını ve beşinci
Cildin ilk bölümünü kapsar. Evliya Çelebi Van’a vali olarak atanan
Melek Ahmed Paşaya katılmaya gider. Van’a Diyarbakır ve Bitlis yolundan
Gider ve bu şehirlerde ayrıntılı ve canlı tarifler yapmaya yetecek
Kadar zaman geçirir. Diyarbakır valisi Firari Mustafa Paşa’nın
Sincar dağlarında savaşan Arap ve Yezidi aşiretlerini sakinleştirmek
Bir sefer sebebiyle şehir dışında olduğunu öğrenince, bu bahaneyle
Gezisini uzatarak Sincar’a gider. Bitlis’te, pek methettiği serbest
Fikirli Kürt yönetici Abdal Han’a misafir olur. Sonra Van’dan Abdal
Han’a karşı düzenlenen cezai nitelikli bir sefere katılır ve Han’ın hal
Edilmesine, zengin kütüphanesinin yağmalanmasına ve yerine oğlunun
Seçilmesine şahit olur. Bir yıl sonra Evliya Çelebi Bitlis’den üçüncü
Defa geçer, Abdal Han’ı tekrar emirliğin başında bulur ve rehin olarak
Han’la bir süre geçirir. Büyük bir Kürt emirliğinde yaşanan bu
Tecrübeler, başka bir kaynakta bulabileceğimizden daha canlı bir günlük
Yaşam anlatımı sunar. Evliya Çelebi, Şerefname’yi duymuş olmalıdır ve
İçeriği hakkında kulaktan dolma bilgisi olması muhtemeldir fakat bizzat
Okumamış olduğu anlaşılmaktadır. Bitlis notlarında Han’ın yağmalanmış
Kitapları arasında olması vesilesiyle Şerefname’den bir kere bahis eder.

Van’da
Bulunduğu müddetçe seyahat için hiç bir fırsatı kaçırmaz, böylece
Hakkari hakkında önemli gözlemlere sahip olmamıza vesile olur(bu
Bölümler halen doyurucu bir şekilde çalışılmamıştır). Melek Ahmed
Paşa, kendisine batı İran’ın uzun fakat içinden çıkılmaz anlatımını
Yazdıran (ki açıkça yanlış olan bölümleri insanı İran’ı gördüğü
Konusunda şüpheye düşürür) bir diplomatik görev verir. Bu notlar 1656
Yılının ilk aylarında son bulur; onun ayrıntılı anlatımları kesinlikle
Orada olduğunu ve sonradan güneye de bir gezi yaptığını kanıtlar. Bunu,
Basılı nüshalarda olmadığı için varlığı uzun süre bilinmeyen bir bölüm
Takip eder. Evliya Bağdat’dan kuzeye yönelir, güney Kürdistan’da
Diyarbekir, Cizre ve Hasankeyf yoluyla bir tur atarak Musul üzerinden
Bağdad’a döner. Bu bölüm hiç bitmemiştir ve anlaşıldığı kadarıyla
Evliya ölene dek bölümü yazmaya devam etmiştir. Evliya’nın yazmaya
Niyetlendiği tümüyle boş ya da sadece başlığı olan sayfalar vardır. Yer
Yer bölgelerin coğrafi düzeni hakkında, Evliya’nın çözümleyemediğini
Belirttiği, hatalar vardır. Ancak, aynı döneme ait diğer Osmanlı ve
İran çalışmaları ve dokümanlarıyla beraber Kürdistan’ın az bilinen
15-17. yüzyıllarına ışık tutacak nitelikte olan dördüncü cildin
Neredeyse üçte birini oluşturan bu gezinin notları ciddi bir edisyon
Gerektirmektedir.

Evliya Çelebi, gezileri
Sırasında Kürdistan’da geçtiği yerler hakkında notlar alır: Havar,
Sine, Kızılca, Erbil, Kerkük ve Şahrazur eyaletleri; Ninova, Akra,
Diyarbakır, Cizre, Hasankeyf, Nizip, Eski Musul, Tikrit, ve Bağdat
Şehir merkezlerini kaydeder. İleride vakit bulduğunda Seyahatname’yi
Yazarken kullanacağı, gezerken gördüğü her şey hakkında bol miktarda
Not tutar. Ayrıca diğer kaynaklardan, resmi dokümanlardan, gezerken
Veya sonradan okuduğu çeşitli kitaplardan serbestçe faydalanır.
Gezilerle kitabın fiilen yazılması arasına hatırı sayılır bir zaman
Girdiğinden gezi notlarını her zaman doğru bir coğrafi düzene
Yerleştiremez. Bazı tanımları öylesine bulanık ve karışıktır ki
Anlattığı yerleri fiilen gezip gezmediği şüphe duyulur. Buna örnek
Olarak İran gezisinde çok daha eski bir coğrafya eseri olan Kazvini’nin
Nuzhat al-kulub’unu tekrarladığı aşikar olan bölümleri verilebilir.
Yine de kötü düzenlenmiş bile olsalar kulağa doğru gelen Kürdistan
Notları için bu geçerli değildir.

Diğer kaynaklarla mukayese edildiğinde Seyahatname’nin doğası

Seyahatname,
Şerefname gibi sistematik bir çalışma değildir ancak diğer kaynakların
İhmal ettiği Kürdistan’ın sosyal ve politik hayatını açısından zengin
Bir kaynaktır. Dönemin kadınların durumuyla(Bruinessen 1993) ilgili,
Yaygın dini ritüeller ve sufi tarikatlar ve din ulularına saygı
(Bruinessen & Boeschoten 1988, Bruinessen 1990) gibi konularla
Etnik ve dini azınlıklar, diller ve edebiyat üzerine bilgi veren az
Sayıda kaynaktan biridir. Çelebi’nin Kürdistan’a atanmış yüksek rütbeli
Osmanlı görevlileri içindeki pozisyonu, ona ilk elden devletin Kürt
Aşiret ve emirliklerle ilişkilerinin pratikte nasıl yürüdüğünü
Gözlemleme fırsatı vermiştir.

Seyahatname’nin
Mukayese edilebileceği diğer mühim bir eser de İmparatorluğun Kürt
Eyaletleriyle ilgili uzun bölümler de içeren, büyük Osmanlı coğrafi
çalışması olan Katib Çelebi’nin Cihannüma’sıdır. Tamamlanması Evliya
Çelebi’nin Kürdistan gezilerinden birkaç sene öncesine, 1648’e rastlar.
Yazar sadece kendisinden önceki çok sayıda eserden bilgi toplamakla
Yetinmez ama kendi deneyimlerini de temel aldığı bölümleri kaleme alır;
İran’ın Irak’ı ikinci işgalinden sonra geri almak için sefere çıkan
Hüsrev Paşa’nın yanında bulunur (1629). Cihannüma’da büyük kervan
Yolları üzerinde bulunan, haklarında pek çok ilginç bilginin verildiği
Yerlerin bahsi geçer. Şerefname’niyi tercüme eden Charmoy, yazdığı
önsözde Cihannüma’dan çokça bahseder. Gerçekten de onun etnoğrafik ve
Coğrafi sunumu Katip Çelebi’nin eserinin ilgili bölümlerinin
çevirisinden ibarettir. Evliya’nın dağınık notlarını düzene sokmakta
Hiç şüphesiz Cihannüma yararlı bir referans olacaktır. Ancak
Cihannuma’nın Seyahatname’nin olmadığı kadar sistematik olmasına
Karşılık, Seyahatname gerçek insanların hayatı hakkında daha
Bilgilendiricidir.

Son olarak, Kürdistan
Hakkında değerli bilgiler içeren daha sonraki dönemlere ait bir başka
Seyahatnameye, Mehmed Hurşid Paşa’nın Seyahatname-i hudud’una
Değinelim. Yazarı 1848-52 yıllarında İran ile Osmanlı İmparatorluğu
Arasında Basra’dan Beyazıd’a hududu belirleyen sınır komisyonunun
Görevlisi olan bu eser, köylerde ve aşiretlerdeki nüfus rakamlarını
İçeren, pek çok ayrıntılı istatistiki bilgiye de yer veren ,coğrafi
Referanslardan oluşan önemli bir çalışmadır.

Evliya’nın
Daha sistematik tarihçilerden ve coğrafyacılardan farkı, bürokratik
Detaylara ve idari bölünmelere aldırmayışından ileri gelir. O, eyalet,
Eyalet veya idari bölge, idari bölge ile şehri tartışmaz fakat
Haritanın bir ucundan öbür ucuna atlayarak mukayeseler yapar. Hiç
Şüphesiz çağdaşları da her bölgede olan etnik karmaşanın farkındaydılar
Ama onlar, çeşitlilikle ilgilenen ve gururla, düzinelerce farklı dilden
Ve lehçeden örnekler ve bir sürü heterodoks mezhepten anekdotlar yazan
Evliya kadar açık konuşmazlar.

Kürdistan ve Kürtlerin Kökenleri üzerine

Bilindiği
Gibi, o yıllardaki resmi yazışmalarda Kürdistan idari birim olan bir
Eyalet adıydı. Evliya’ya göre politik ve idari sınırlara bakmaksızın bu
Terim, Kürtler için öncelikle etnik bir kategoriye işaret ediyordu.
Bunu çok çeşitli şekillerde kullanır. Misafir sevmez bir bölgeyi
Anlatacak olduğunda, eğitim görmüş bir şehirlinin kaba ve korkutucu
Kırsal nüfus için yukardan bakan “Kürdistan, Türkmenistan ve sengistan
“ ifadesini kullanır ki bunun belki de en iyi tercümesi “Kürtlerin,
Türkmenlerin ve kayaların memleketi” dir.

Şimdi
Şu paragrafa bakalım: “Memâlik-i azîmdir, bir ucu cânib-i şimâlde
Diyâr-ı Erzurum’dan diyâr-ı Van’dan diyâr-ı Hakkari ve Cizre ve
İmâdiyye ve Musul ve Şehrezûl ve Harîr ve Ardalân ve Bağdâd ve Derne ve
Derteng ve ta Basra’ya varınca yetmiş konak yer Kürdistân u sengistân
Add olunur kim Irâk-ı Arab ile Âl-i Osmân mâbeyinde bu kûh-ı bülendler
İçre altı bin adar aşâ’ir ü kabâ’il-i Ekrâd sedd-i sedid olmasa kavm-i
Acem diyâr-ı Rûm’a istîlâ etmeleri emr-i sehl idi.

İnşâallah
Mahalliyle alti bin aded mîhr-i aşâ’irleri dahi tahrîr etmeğe destime
Hâme-i cevâhir-gûyâmı almışım, ammâ bu Kürdistân’ın arzı, tûlu gibi
Vâsi değildir. Cânib-i şarkîsinde Acem hudûdunda Harîr ve ve
Ardalan’dan hâk-i Şam ve hâk-i Irak –ı Arab ki hâk-i Haleb’dir, ol
Hâk-i pakeyne varınca Kürdistân’ın arzı yigirmi ve yigirmi beş konak ve
Ednâsı on beş konak yerlerdir. Ammâ bu kadar ülkeler içre beş kere yüz
Bin tüfeng-endâz ümmet-i Muhammed Şâfi’îyyü’l-mezheb vardır. Ve cümle
Yedi yüz yetmiş altı pâre kal’a add olunur kim cümle imârdır.

Bu
Paragrafta Evliya, Osmanlı İmparatorluğu için koruyucu bir tampon
İşlevi olan Kürdistan’ın özel önemini vurgulamaktadır. Evliya’nın,
İdris Bitlisi’de, geç dönem Osmanlı tarihçilerinde ve Şerefname’de de
Kullanılan, Kürt emirlikleri ve aşiretlerinin nispeten bağımsız
Olmalarının İmparatorluğun güvenlik çıkarlarına daha uygun olduğu
Yolundaki argümanı tekrarladığı görülür. Bu argümanı en bariz şekilde
Aziz Efendi (Murphey 1985) Nasihatname’sinde kullanmıştır. Kürtlerin
Sıkı Şafi hukukuna bağlı iyi Sünni Müslümanlar oldukları
Değerlendirilmesi, onları Şii Safevi İran’a karşı güvenilir müttefik
Olarak ortaya koyduğu için bu argümanın en hayati kısmıdır. İdrisi
Bitlisi ve Şeref Han, esasen dost Kürtlerin Sünni yakınlığına o kadar
çok vurgu yaparlar ki kişi onların sadakatini kanıtlayan Osmanlı usulü
Resmi bir görüşme istediklerini düşünür. Diğer kaynaklardan ( ve
Seyahatname’deki diğer pasajlardan) anlaşıldığına göre, onların
Arasında sadece pek çok Yezidi değil ama Kürdistan’daki çeşitli
Heterodoks mezheplerin taraftarları olduğunu biliyoruz.

Evliya
Çelebi’nin erken Kürt tarihi konusunda en sık alıntı yaptığı kişi,
Şimdiye kadar kim olduğu anlaşılamayan Miğdisi (Mighdisi) adını verdiği
Bir Ermeni tarihçidir. Evliya Çelebi’nin bu Miğdişi’ye dayandırdığı
Efsaneler, erken Kürt tarihini iki ayrı efsane grubuna, Peygamberlerin
Hikayeleri (Kısasü’l-Enbiya) ve Şahname’nin İran geleneğine bağlar.
Evliya’nın Miğdişi’si, “Tufan”dan sonra konuşulan en eski dil(lerden)
Olduğunu belirterek Kürtçe’nin saygın bir döneminden şöyle bahseder:
“Müverrih Mığdısî kavli üzre ba’de’t-tûfân-ı Nûh, imar olan şehr-i
Cûdi’dir, andan kal’a –i Sincâr’dır, andan bu kal’a-i Mefârikin’dir
Amma şehr-i Cûdi sâhibi Hazret-i Nûh ümmetinden Melik Kürdim altı yüz
Sene mu’ammer olup Kürdistân diyârların geşt güzâr ederek bu
Mefârîkin’e gelüp âb hevâsından hazz edüp bu zemînde sâkin olup
Evlâd ensâbı gâyet çok olup lisân-ı İbrî’den indiyyât bir gayrı
Lisân-ı turrehât peydâ etdi kim ne İbrî’dir ne Arabî ve ne Pârisî ve ne
Lisân-ı Derî’dir ve lisân-ı Pehlevî’dir, ana hâlâ lisân-ı Kürdim
Derler. Bu diyar-ı Mefârikîn’de peydâ olup hala diyâr-ı Kürdistân’da
İsti’mâl olunan lisân-ı Kürd Hazret-i Nûh ümmetinden Melik Kürdim’den
Kalmışdır, ammâ vilâyet-i Kürdistân dağistân u sengistân bilâd-ı
Bîpâyân olmağile on iki gûne lisan-ı Ekrâd vardır kim birbirlerine
Elfâzları ve lehçe-i mahsûsaları mûğayirdir kim niçesi birbirlerinin
Kelimâtların tercümân ile anlarlar.”

Gezileri
Boyunca Evliya bu lehçelerden kısa örnekler verir. Bunlar Sorani
Lehçesinde (Mifariqin yakınlarında konuşulan) bir kelime listesi,
Cezire lehçesinde bir şarkı, Rojiki lehçesinde uzun bir şiir (esasında
Gramer olarak Türkçe ve yüksek oranda Ermenice kelimeler
Barındırmaktadır), Hakkari lehçesinde birkaç deyim ve Diyarbakır
Lehçesinde bir kasidedir.

Tabii ki Miğdişi (ve
Evliya’nın erken dönem diğer kaynakları) uzak geçmişte gerçekte ne
Olduğunu anlamamıza (kurmamıza) müsaade edecek türden kaynaklardan
Değildir. Yine de bunlar bize Evliya Çelebi zamanında Kürtlerin
Kendilerini nasıl algıladıkları ve elbette komşuları tarafından nasıl
Algılandıklarını konusunda bir fikir verirler.

Mesela,
Evliya Çelebi, İslam öncesi dönemde Kürdistan’da egemen olan çeşitli
İranlı hanedanlardan bahis eder. Kürdistan’ın bütün bölgeleri söz
Konusu hanedanlara aynı derecede bağlı değildir; bu hanedanların
Bazıları daha pozitif bir dille takdim edilirken diğerleri hakkında
Negatif bir dil kullanılır. Yine, Miğdişi’ye dayanarak Shahrazur ismini
İranlı, efsanevi ejderha kral Zahhak’ın oğlu Zur’la ve Kerkuk’u;
Zahhak’ın torunlarından Umayyad’u Marwan Himar’ın elinden geri alan
Mugul Karkuk ile ilişkilendirir. Zahhak’ı yenen Demirci Kawa, Shahrazur
Sancağında ki bir isimde (Merkawe) yer alır. Sadece efsanenin
Şahname versiyonunda ayaklanmadan sonra kral olan Feridun’un ismi,
Kürdistan’da herhangi bir yerle ilişkilendirilmez.(Zahhak ve Kawa
Efsanelerinin bu günkü Kürtçe versiyonlarında da Feridun’un bahsi
Geçmez.)

İslam’ın Kürdistan’ı fethi,
Değişik şekillerde Halife Umar ibn al-Hattab, Ali ve Umayyad ve güney
Kürdistan’da belirgin bir tercih ile Ali ile ilişkilendirilir.

Çelebi’nin
Dediğine göre Diyarbakır (Amadiya) Ali tarafından halifeliği zamanında
Fethedilmiştir. Buna rağmen ismini daha önceki hakimi Anushirwan
(Sasani I.Hüsrev)’ın oğlu İmdan’dan almıştır. Ali, 17. yüzyılda bir
Kuzenini, amcası Abbas’ın oğlu, Diyarbakır’a – Cizre, Hakkari ve
Bitlis’te olduğu gibi - bey olarak atar, onlar da kendilerine Abbasiler
Derler. Bir başka yerde, Sultan Evhedullah’ın adını ilk Kürt Abbasi
Olarak, yani Bitlis Abdal Han’ın ve diğer Kürt beylerinin atası olarak
Verir.

Evliya tarafından ziyaret edilen Kürt emirlikleri

Evliya
Çelebi, bir-iki emirlikten daha fazlasını ziyaret eden çok az sayıdaki
Osmanlıdan biri olsa gerektir. Zamanının çoğunu Bitlis’te geçirmiş ve
Zamanın edebi temayülüne uyarak ( İdris Bitlisi, Şeref Han Bitlisi,
Şükrü Bitlisi ve kimi başka yazarlar gibi) Bitlis hakkında yazarak
Bitlis’in emirlikler arasında en medenileşmiş olduğunu belirtmiştir.
Fakat Evliya Çelebi’nin yolu, Diyarbakır, Cizre, Hakkari ve Hasankeyf
Gibi diğer büyük emirlikleri de ziyaret eder ve Kürdistan’ın kuzey
Sınırındaki daha küçük emirliklerden, yani Çemişkezek, Sagman, Pertek,
Palu, Çermik, Genc ve Atak’tan da geçer. İlk üçü (Osmanlılarla
İlişkilerini değiştiren emirlikler hakkında Şerefname ilginç bir rakam
Verir) artık Kürtlerde değildir ama normal bir Osmanlı sancağı
Statüsündedir. Çelebi, Güney Kürdistan’da (ki Şerefname’nin pek bilgi
Vermez) Şahrazur’un (başkenti Kerkük) 18 normal sancağın yanı sıra iki
Tane de tümüyle bağımsız kazası (Gaziyan ve Mehrevan) olduğundan
Bahseder.

Emirliklerin önemli
Kasabalarını anlatırken herhangi bir yerde gördüğü kasaba ve şehir
Anlatım kalıbını tekrarlamasına rağmen ayrıntıların derecesi bir yerden
Diğerine değişir. Genellikle şehrin Osmanlının egemenliğine geçişiyle
Neticelenen tarihi bir giriş yapar. Bunu hükümet ve idareyle ilgili
Bilgiler ve resmi makamların bir listesi takip eder. Ardından önemli
Yapılar, daima aynı düzende anlatılır: Kale ve şehir surları, camiler,
Medreseler, derviş tekkeleri, çeşmeler, özel konalar, çarşılar. Her
Anlatı, nüfus, yerel gelenekler ve kültür hakkında bilgi kırıntılarıyla
Son bulur.

Evliya Çelebi’nin en tafsilatlı
Anlattığı Kürt emirliği, Köhler’in ve Sakisian’ın özet çevirilerinden
Nispeten iyi bilinen Bitlis Emirliği’dir. Küçük emirliklerden bir
Tanesine örnek olması için Palu anlatımını burada özetliyorum: “…sene
921 târîhinde Selîm Hân vezîri Bıyıklı Mehemmed Paşa’ya hâkimi muti‘
Olup yine kendüye mülkiyyet üzre vilâyeti ihsân olunup hâlâ Diyârbekir
Eyâletinde mü ‘ebbed hükûmetdir. Evlâd-ı evlâda mutasarrıf olurlar.
Evâmirlerinde bunlara dahi Cem cenâb yazılır. Eyaleti mahsûlü kendülere
Hâss-ı hümayun ifrâz olunmuşdur. Taht-ı hükûmetinde timar ve ze‘âmet ve
Alaybeği ve çeribaşı yokdur. Hîn-ı gazâda hâkimi iki bin asker süvâr
Olur…Ve âsitâne tarafından yüz elli akçe kazâdır. Müftîsi ve
Nakîbü’l-eşrâfı ve kethüdâyeri ve yeniçeri serdârı ve dizdârı ve
Neferâtları yokdur. Ammâ muhtesibi ve şehir voyvodası vardır.”

“….Der-eşkâl-i
Kal‘a-i Palu: Murâd nehri kenarında hakkâ ki mânend-i Kahkahâ eflâke
Ser çekmiş bir seng-binâ bir küçük kal‘adır. Ammâ bir tarafdan havâlesi
Olmamağıla bir vechile zafer mümkin değildir. Hattâ Timur görüp aslâ
Mukayyed olamayup ubûr etmişdir. Derûn-ı kal‘ada İbrâhîm Beğ’den gayri
Askeriyle sâkin olur bir ferd-i âferîde yokdur. Ve sâkîn olmak da
Mümkin değildir zîrâ her bâr kal‘aya urûc etmede usret çekerler.
Derûn-ı kal‘ada bir câmi‘ ve cebehâne ve mahzenler ve su sarnıçları
Vardır. Nehr-i Murâd’a nüzûl eder kayalar içre mestûr bir su yolu
Vardır….Nehr-i Murâd sâhilinde (…) bin aded tûrab ile mestûr (…) lı
Hâne-i ma’mûrlardır.”

“…Palu’nun garbında
Ergani ve Eğil birer konakdır. Şimâlinde Harput bir menzildir.
Kıblesinde Diyârbekir iki menzildir(….) Andan bu kal‘a-i Palu ensesinde
Bağın nam bağı İrem-misâl bir köydür. . Kürdîstân içre meşhûr-ı âfâk
Bir mesîregâh teferrücgâh hıyâbân-ı kuyâhdır. Kim Palu beğlerinin
Hassıdır. Andan bir nehr-i zûlal bir kayadan tulû‘ eder âb-ı hayâtdan
Nişân verir. Şattü’l Arab’ın üç başı vardır. İbtidâsı budur kim edîm-i
Arzda lâ nazîr bir nehri âb-ı hayvândır.”

Bu
Satırlar tek başına ilginç olmayabilir ama diğer kaynaklardaki
Bilgilerle ilişkilendirildiğinde Evliya Çelebi’nin gözlemleri, arşiv
Belgelerine renk ve yaşam katar. Seyahatname’nin tamamında emirlikler
üzerine yaptığı bütün gözlemler sistematik bir analize tutulduğunda
Emirlikler arasındaki fark hakkında daha iyi bir fikir edinilebilir.
Evliya Çelebi tarafından sunulan zengin detaylı malzemeye başka bir
örnek de, aşağıda ki kısımda ele alınan Diyarbakır ile (yayımlanmamış)
İlgili bölümlerdir.

Evliya Amadiya’da

Amadiya,
Kürt emirlikleri arasında en özerk ve en güçlü olarak öne çıkar. Evliya
Çelebi, diğer herhangi bir Osmanlı eyaletinde olduğu gibi buranın da
Bir dizi sancağa ayrıldığını gözler, fakat memurluklara yapılan
Atamalar sultan tarafından veya Irak’taki uygulamanın tersine Bağdad
Valisi tarafından değil, Amadiya hanı tarafından yapılmaktadır. Sipahi
Ordusunu besleyecek Osmanlı tımar, zeamet sistemi veya yeniçeri
Birlikleri ya da eyalette başkaca Osmanlı askeri görevlisi yoktur.
Önemli politik müzakerelerde(divan) Amadiya hanı, atanmış biri olan
Şahrazur valisinin hemen altında oturmaktadır yani statüsü validen çok
Az düşüktür. Osmanlının Irak’taki askeri operasyonlarına – Irak’ın,
İran kontrolüne geçmesinden sonra geri alınması için yapılanlar– han,
Silahlı adamlarıyla beraber katılmak durumundadır; Amadiya ve Sahrazur
öncü kuvvetleri oluşturmaktadırlar ve birlikler Diyarbakır eyaletinden
Geçerken de artçı kuvvetleri oluşturuyorlardı.

Amadiya
Eyaletinin(Bahadinan) sancakları da – Evliya Çelebi, bunlar arasında
Akra, Şihoyi, Zaho, Duhok, Muzuri and Zibari’yi sayıyor – özerk,
Babadan kalan unvanları şekilsel olarak Amadiya hanı tarafından
Onaylanan beylerin yönetimindeydi. Ayrıca büyük aşiretlerin reislerinin
Pozisyonları resmileşmişti; Çelebi, Sindi ve Selvane aşiret reislerinin
Zaho beyinden resmi tanınma beklediklerinden de bahsediyor.

Evliya
Çelebi’nin biraz vakit geçirdiği Amadiya vilayetinin – ki zamanın
Vilayet yöneticisi Seyyid Han onu Musul kapısı yakınlarında Muzuri
Beyinin sarayına yerleştirmiştir- baş kentinde tipik şehirli bir nüfusu
Vardır. En göze çarpan unsurlar hanın kullarından (nöker) oluşan ve
Giysilerinden tanınan daimi ordudur. (Aşiret ordularından farklı olarak
Sadece savaş zamanı toplanmıyorlardı). Ayrıca tüccarlar vardır. Bunlar
Mütevazı tüccarlardı ve Diyarbakır, Musul ve Bağdad’takilerden farklı
Olarak uzun mesafe ticaretiyle uğraşmıyorlardı; Bağdat’la ve
Kürdistan’ın kasabalarıyla ticaret yapıyorlardı. Üçüncü grup ise
Evliya’nın pek az bilgi verdiği zanaatkarlar ve esnaftır (bunlardan
Bazıları çizgili şal u şapik giyiyorlardı). Evliya Çelebi’yi en çok
Etkileyen ve kalabalık bir grup oluşturan ulemaydı. Bunlar, hepsi
Silahlı, kemerlerinde enli hançerler taşıyan, savaşçılıklarıyla övünen
Ve savaş için tutuşan adamlardı.

Ulemadan biri,
Evliya’nın kültürel hayatla ilgili bilgi aldığı Molla Şirwi’ydi.
Evliya, Amadiya’nın Kürt kültürünün önemli merkezi olduğunun
Farkındaydı. Kürt lehçeleri üzerine uzunca bir girişten sonra, Cizre ve
Şirvan lehçelerinin diğerlerine göre en rafine ve kibar olduklarını
Belirttikten sonra (günümüz Türkçesi ile) “en edebi Kürtçe Amadiya
Kürtlerinin konuştuğu Kürtçe’dir” der.

Amadiya
Kürtçesine örnek olarak, yerel ulemadan Molla Ramazan Kürdiki’nin
Aşağıda birkaç beyitini verdiğimiz kasidesini alıntılar:

Reyi li Asef diken walih û heyranê ‘işq

Dersê Aresto diden serxweş u sekranê ‘işq

‘Eqlê kul er bête nîv mektebê ‘işqî demek

Dê bibitin mezhekî tiflê hewesxanê işq

Evliya’nın
Transkripsiyonunu yaptığı bu kaside muhtemelen mevcut en eski Kürtçe
Şiirdir, çünkü benim bildiğim erken döneme ait Kürtçe el yazması
Şiirler, çok daha sonraki tarihlerde yazılmıştır. Evliya’ya göre onun
Amadiya’da karşılaştığı zengin Kürt şiirinden tek bir örnektir. Belli
Ki bölgenin kargaşalı tarihi boyunca daha büyük kısmı kaybolmuştur.
Evliya’ya dayanarak Melaye Ceziri’nin nadir bir örnek olmadığını ama
Kürtçe tasavvufi şiirler yazan, uzunca bir dönem etkili olmuş çok geniş
Bir çevrenin en çok, belki de en iyi, anılan şairi olduğunu düşünmek
Mümkündür.

Kürt tarihi çalışmalarında nasıl ilerleme sağlanabilir?

Şerefname
Kürt tarihi ile ilgili en önemli ve tek kaynaktır ama tam olarak
Anlaşılabilmesi için bulabildiğimiz çağdaşı diğer tarihleri bilmek
Gerekir. Katib Çelebi’nin Cihannüma’sı ve Mustafa Kazvini’nin daha eski
Tarihli Nuzhat al-kulub’u coğrafi referanslar olarak vazgeçilmez
Kaynaklardır; tarihi bağlamda Şerefname’nin aynı dönemle ve bölgeyle
İlgilenen, büyük İran ve Osmanlı tarihi çalışmalarıyla mukayese
Edilmesi gerekir (özellikle Tihrani’nin Kitab-ı Diyarbekriyya’sı, Hasan
Rumlu’nun Ahsan ül-tevarih’i, İskender Münşi’nin Tarih-i ‘alam-ara-yi
‘Abbasi’si ve Na’ima Tarihi. Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinin
Sistematik analizi - güçlükle başlanan - Şerefname’deki bilgileri
Desteklemekte yararlı olacaktır.

Yine de
Geriye yapılacak iş kalır. Aslında Şerefname Kürt halkının değil, Kürt
Hanedanlarının tarihidir. Yukarıdan bir bakışı vardır ve erkeklerin ve
(özellikle)kadınların sıradan hayatları hakkında değerli olabilecek pek
Az şey söyler. Aynı şey Osmanlı ve İran kronikleri için de geçerlidir.
Sosyal ve ekonomik tarih için başka kaynaklar bulmalıyız. Evliya’nın
Seyahatname’si ise pek çok Osmanlı çalışmasına kıyasla daha az
Seçkincidir (elitist) ve 17.yüzyılın günlük yaşamı için kaynak olarak
Kullanılabileceği uzun zamandır bilinmektedir. Elbette, şimdiye kadar
Ortaya çıkarılmamış ya da az tanınan başka zengin kaynaklar da vardır.
Osmanlı arşivleri demografi ve ekonomik tarih üstüne zengin malzemeler
İhtiva eder ki bunlardan bazıları son zamanlarda basıldı (bkz. Binark,
Göyünç, Hütteroth, İlhan, Sevgen, Ünal, Yınanç). Kürt tarihçilerinin
Kullanmakta zorlandıkları bir başka kaynak kategorisi de komşu
Hıristiyan halkların yazdıklarıdır. Müslüman kaynaklarda olmayan siyasi
Bir itaat durumunu yansıtan Hıristiyan yazarlar, o dönemin aşağıdan
Bakışını yansıtırlar. Scher(1910) ve Sanjian(1969) Arami ve Ermeni
Kroniklerinde Kürt tarihiyle ilgili ne kadar çok malzeme
Bulunabileceğini göstermişlerdir. Bu dillerin uzmanları ile yapılacak
İşbirliği Kürt tarihçiliğine ciddi katkı sağlayacak gibi gözüküyor.


Çevirenin Notu: İş Bankası Yayınları tarafından 9 cildi yayınlanan
Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde Kürdistan ifadesi kullanılmaktadır.


Seyahatname’nin ilk üç cildi bölümler halinde E.J. Brill tarafından
Leiden’da basılmıştır. Bunlar Evliya’nın Kürdistan gezilerini içerir:
Martin van Bruinessen & Hendrik Boeschoten(ed), Evliya Çelebi
İn Diyarbekir(1988); Robert Dankoff(ed), Evliya Çelebi in Bitlis(1990);
Korkut M. Buğday(ed), Evliya Çelebis Anatolienreise (1996)

Evliya’nın gezi yolları Dankoff & Kreiser 1992 tarafından iyi bir şekilde özetlenmiştir.

Bak
Van Bruinessen & Boeschoten 1988, Dankoff 1990. Evliya’nın
Bitlis anlatımı ve Kürt beyi Abdal Han’a duyduğu samimi hayranlık gibi
Konular Köhler(1928), Sakisian(1937) ve van Bruinessen(1992) tarafından
çalışılmıştı.

Evliya’nın Sincar Yezidilerini ve
Firari Mustafa tarafından mağlup edilmelerini anlatışı, ilk basımdan
Sonra Menzel (1911) tarafından çevrilmişti.

Üçdal
Yayıncılığın Seyahatname’sini kullanan Lale Yalçın-Heckmann (1991:56)
Şeref Han ve Sevgen’in (1968-71) yayımladığı Osmanlı dokümanlarının
Tersine, yerel politika ve Hakkari aşiretleriyle ilgili ilginç
Antropolojik bilgiler verir.

Meşkure Eren(1960)
Evliya’nın ilk ciltte İstanbul’la ilgili kullandığı çok sayıda yazılı
Kaynağı belirler. Burada ona bir Hıristiyan kitapçı tarafından okunan
Yunanca kaynaklarda vardır. Diğer ciltler için benzer araştırmalar
Henüz yapılmadı ama Eren’in çalışması, Evliya’nın Kürt tarihiyle ilgili
Kullandığı kaynaklar için iyi bir göstergedir.

Bu
İlişkilerin pratikte (resmi kuralların tersine) nasıl yürüdüğüne dair
Tabii ki sayısız Osmanlı belgesi vardır fakat bunların çözümü güçlükle
Başlamıştır. Evliya’nın gözlemlerini doğrulayan ilginç bir çalışma
Kunt(1991)’un Diyarbakır valiliği hesap defteri analizidir.


Osmanlılarla olan bu savaş çeyrek asır sonra unutulmamıştır ve Evliya,
Safavi işgal döneminden sonra kasabaların Hüsrev Paşaya boyun
Eğmelerini bununla ilişkilendirir. O dönemdeki olayların özeti için bak
Longrigg 1925, s.56-68.

Maalesef henüz
Cihannüma’nın çözümlemesini yapan bir baskı yapılmamıştır. İbrahim
Müteferrika tarafından basılan yararlıdır fakat bilimsel açıdan
Yetersizdir. Osmanlı-Safevi ilişkileri üstüne sivrilmiş bir tarihçe
Olan Jean-Louis Bacqué-Grammont bu çalışma üstüne bir kritik yazmayı
Düşündüğünü belirtmişti.

Bağdad K.305, varak 219a.


Evliya bir çok yerde ki Yezidiler söz konusu eder, sadece Sincar’da
Kilerden değil(Menzel 1911), Bitlis ve Hakkari(Dankoff 1990)’de
Kilerden de bahis eder. Kürdistan ve diğer yerlerdeki heterodoks
Mezhepler için bak Bruinessen 1997.

Bu isim
Makdisi’nin bir varyantı olarak ortaya çıkıyor ve bu yüzden bu yazarın
Kudüslü olduğu, orada yaşadığı veya Kudüs’e bir hac gezisi yaptığı
Sanılıyor. Evliya’nın Miğdisi’si Makdisi olarak bilinen Arap
Tarihçileden biri kesinlikle değildir ve Evliya’nın aktardığı hikayeler
Büyük Ermeni kroniklerinden herhangi birine uymaz. Bazı bağlamlarda
Evliya’nın Miğdişi’yi Ermeni ruhbanın genel adı olarak kullandığı
Anlaşılıyor.Cf. Dankoff 1986.

Cudi, Kur’an’a göre
Nuh’un gemisinin karaya oturduğu dağın adıdır. Genellikle Cizre’nin
Güneyindeki aynı isimli dağ ile bir tutulur. Sincar Dağı da “Sel”
Efsansiyle ilişkilendirilir: Cudi’ye varmadan önce Nuh’un gemisi,
Omurgası Sincar’ın tepesine sürtündüğünde hasar görür.(Evliya
Tarafından anlatılan bu hikaye, içinde bulunduğumuz asırda Yezidilerden
Dinlenip kayda alınmıştır Wigram & Wigram 1914: 336).
Mifarikin(keza Mayyafarikin, halen Silvan) bir Kürt hanedanın
Başkentiydi, 10-11. yüzyıllarda hüküm süren Mervaniler,bak. al-Fariki
1984.

Seyahatname IV, Ms. Bağdad Köşkü 305, varak
218b-219a. Evliya aynı hikayenin değişik varyantlarını verir varak
212b, Hz. Muhammed’in peygamberliğinden 4490 yıl öncesine tarihlenen
“Sel” ve Melik Kürdüm’ün Nuh Peygamber hayatta iken Cudi’nin ilk beyi
Olması. Varak 219a da ki bölümler Kürt lehçelerinin bir dökümüyle ve
Evliya’nın Mifarikin yakınlarında kaydettiği bir Kürtçe örneğiyle devam
Eder(analizi için Bruinessen 1985).

Bruinessen 1985; Dankoff 1991: 127-8

Bağdad K. 305, varak 372a-b.

Bağdad K. 305, varak 376b.

Bağdad K. 305, varak 370b.


Bağdad K. 198a, 198b, 221b, 222b, 224a, 225a, 226a, 233b. Evliya
Awhadullah’ın ismini Bitlis’te ‘Abdal Khan’dan duyduğunu ima eder,
Fakat bu soy Şerefname’de belitilen herhangi bir soylu figürün ismiyle
Uyuşmamaktadır. Cf. Bruinessen & Boeschoten 1988: 244.

Maaş kadının yargısına verilen öneme işaret etmektedir. Diyarbakır merkezde kadısının maaşı 500 akçe idi.

Müftü
Ve nakib al-aşraf merkezden atanan dini memurlardı. Onların olmayışı
Palu’nun Osmanlı dini hiyerarşisinin dışında kaldığını gösterir, ama
Kadı, Palu beyi tarafından ya da başka şekilde tayin edilebiliyordu.
Bey gelirlerini şehir voyvodası topladığı için muhtemeln onun
Tarafından atanıyordu.

Bağdad K. 305, varak
84b-85a. Cf. Bugday 1996 : 240-243. Seyahatname’de çeşitli pasajlarda
Evliya Palu üzerine ek bilgi verir.

Bağdad K. 305, varak 377a-b.